Muốn làm quà Tết tự tay cho mười, hai mươi nhà mà không vỡ trận vào tuần cuối, hãy làm ba việc theo thứ tự: lập danh sách người nhận, chọn tối đa ba bốn món cho cả danh sách, rồi lên lịch ngược từ ngày biếu. Món cần thời gian ngấm như củ kiệu làm trước, món khô như mứt, trà làm giữa, món dễ hỏng như dưa món, mứt dẻo làm sau cùng; gói và ghi nhãn dồn vào tuần cuối.
Người lo Tết nhiều năm đều từng trải qua cảnh đêm 27 còn đứng sên mứt, hũ thiếu, nhãn chưa viết, trời nồm làm mẻ trà ẩm, và cuối cùng phải chạy ra chợ mua bù. Bài này là bản kế hoạch để tránh cảnh đó: làm gì trước, làm gì sau, mua gì từ sớm, tính số lượng ra sao, và khi nào nên thôi tự làm để mua.
Vì sao quà tự làm hay đổ vỡ ở khâu kế hoạch?
Làm một hũ mứt cho nhà mình thì dễ. Làm hai mươi hũ để biếu là chuyện khác hẳn: cần đủ nguyên liệu cùng chất lượng, đủ hũ cùng cỡ, đủ chỗ phơi, đủ thời gian sên từng mẻ, và tất cả phải xong trước một ngày nhất định. Thiếu một khâu là cả kế hoạch dồn lại.
Thời điểm cũng không thuận. Những tuần cuối năm là lúc công việc cơ quan dồn dập nhất, lúc phải dọn nhà, sắm Tết, đi tất niên. Quà tự làm thường bị đẩy xuống cuối danh sách việc, rồi làm vội, và chất lượng tụt ngay.
Thời tiết là yếu tố người ta hay quên. Miền Bắc cận Tết có thể nồm ẩm nhiều ngày liền, phơi gì cũng không khô; miền Nam thì nắng, đồ ngâm nhanh chua hơn dự tính. Kế hoạch không chừa thời gian dự phòng cho thời tiết thì gần như chắc chắn trễ.
Cuối cùng là tham. Thấy món nào đẹp trên mạng cũng muốn làm, mỗi nhà một món khác nhau. Năm món khác nhau là năm lần mua nguyên liệu, năm loại hũ, năm quy trình. Người làm quà nhiều năm thường chốt lại vài món mình làm chắc tay nhất.
Lập danh sách và chọn món cho cả danh sách
Làm phần này từ khoảng đầu tháng Chạp, khi còn đủ thời gian đổi ý.
- Liệt kê người nhận. Ghi tên từng nhà, số người, có ông bà, trẻ nhỏ không, có ai kiêng đường, kiêng mặn, dị ứng không.
- Chia nhóm theo khoảng cách. Người ở xa cần quà khô, chịu đường; người gần nhà nhận được cả đồ ngâm, mứt dẻo.
- Chọn ba bốn món nền. Ví dụ một món mứt khô, một món trà, một món đồ ngâm, một tấm thiệp. Ghép các món thành bộ theo nhóm người nhận.
- Làm thử mẻ nhỏ. Món nào chưa từng làm thì làm thử ngay, để vài ngày xem có giữ được không.
- Chốt số phần. Đếm số phần cho từng bộ, cộng dư một hai phần cho người bất ngờ hoặc phần hỏng.
- Ghi lịch. Đặt mốc cho từng món theo bảng lịch ngược bên dưới.
- Chia việc trong nhà. Ai phơi, ai sên, ai gói, ai viết thiệp. Trẻ con có thể cắt nhãn, vẽ thiệp.
Lịch làm ngược từ ngày biếu
Bảng tính ngược từ ngày bắt đầu đi biếu, giả sử khoảng 24 đến 28 tháng Chạp. Gửi đi xa thì dời tất cả lên sớm hơn khoảng hai tuần.
| Mốc | Việc làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng 5 tuần trước | Chốt danh sách, chọn món, làm thử mẻ nhỏ | Còn kịp đổi món nếu thử hỏng |
| Khoảng 4 tuần trước | Mua hũ, hộp, giấy gói, dây, nhãn; làm củ kiệu nếu có | Hũ đẹp hết hàng nhanh khi gần Tết |
| Khoảng 3 tuần trước | Phơi sấy nguyên liệu trà; rang gạo, rang hạt | Chừa thời gian sấy lại nếu trời nồm |
| Khoảng 2 tuần trước | Sên mứt khô; đóng trà; làm thiệp | Mứt khô cần thời gian hong và kiểm độ khô |
| Khoảng 1 tuần trước | Làm dưa món, hành muối; kiểm lại mứt, trà | Đồ ngâm cần vài ngày mới đạt vị |
| 3 đến 5 ngày trước | Ghi nhãn, gói quà, chia theo nhà | Gói thử một bộ mẫu trước |
| Ngày biếu | Mang đi theo lịch đã hẹn | Đồ ngâm đưa sau cùng, dặn cất ngăn mát |
Mứt dẻo, bánh nướng là những món nên làm sát ngày biếu nhất, vì để lâu nhất là dễ hỏng. Nếu không có thời gian sát Tết, bỏ hẳn những món này khỏi danh sách.
Tính số lượng và nguyên liệu: chỗ hay hụt
Cách tính đơn giản nhất là bắt đầu từ thành phẩm: mỗi nhà một hũ cỡ bao nhiêu, cần bao nhiêu hũ, rồi nhân lên. Sau đó cộng hao hụt. Gừng sau khi gọt vỏ, thái và sên còn lại ít hơn nhiều so với khối lượng củ ban đầu; rau củ làm dưa món sau khi phơi héo cũng teo lại đáng kể. Làm mẻ thử là cách duy nhất để biết tỉ lệ thật của bếp nhà mình.
Đừng tính vừa khít. Một mẻ mứt có thể hỏng vì sên quá lửa; một hũ có thể vỡ khi rửa; một nhà bất ngờ thêm vào danh sách. Dư khoảng một phần mười là mức an toàn. Phần dư không dùng đến thì để nhà ăn hoặc mang đi khi chúc Tết.
Nguyên liệu tươi như gừng non, rau củ nên mua gần ngày làm, ở chỗ quen, chọn kỹ. Nguyên liệu khô như đường, hoa cúc khô, táo đỏ có thể mua sớm. Giá nhiều thứ lên vào những ngày sát Tết và hàng đẹp cũng ít đi, nên phần khô mua sớm thì lợi hơn.
Ghi lại tất cả vào một tờ giấy hoặc ghi chú trên điện thoại: món, số hũ, lượng nguyên liệu, ngày làm, ai làm. Năm sau mở ra là có ngay một bản kế hoạch đã thử thật, chỉ cần chỉnh lại.
Danh sách đồ cần mua từ sớm
Hũ thuỷ tinh cùng cỡ. Mua dư vài cái phòng vỡ. Kiểm nắp kín trước khi mua số lượng nhiều.
Túi giấy có lót, khoá kéo. Cho trà, gạo rang, hạt. Chọn cỡ vừa với lượng định đóng.
Gói hút ẩm loại dùng cho thực phẩm. Đủ cho mỗi hũ mứt, mỗi túi trà một gói.
Giấy nến, giấy lót thực phẩm. Lót đáy hũ, lót hộp bánh.
Giấy kraft, khăn vải, dây đỏ, dây gai. Chọn một bảng màu cho cả mẻ quà.
Rơm giấy, giấy nhăn để chèn. Đủ cho cả hộp quà lẫn thùng gửi xa.
Bìa, giấy làm thiệp và nhãn. Cắt sẵn theo cỡ.
Bút không lem. Thử trên mẩu giấy kraft và trên nhãn dán trước khi viết hàng loạt.
Thùng carton, băng keo. Cho phần quà gửi xe, gửi bưu điện.
Tự làm hay mua sẵn: nói thẳng chuyện công và tiền
Nhiều người nghĩ quà tự làm thì rẻ hơn. Không hẳn. Cộng tiền nguyên liệu tốt, hũ đẹp, giấy gói, dây, nhãn, gas điện, rồi tính thêm vài buổi tối và một hai ngày cuối tuần, thì một hũ mứt nhà làm có khi không rẻ hơn hũ mua ở chỗ uy tín. Cái được của quà tự làm là tấm lòng và sự yên tâm về nguyên liệu, không phải tiền.
Vì vậy nên tự làm cho những người mà tấm lòng ấy có ý nghĩa: ông bà, bố mẹ, thầy cô, bạn thân, hàng xóm gắn bó. Với danh sách dài gồm cả đối tác, người quen xã giao, phần quà tự làm có thể chỉ là một món nhỏ đi kèm, hoặc không cần.
Một cách cân bằng là kết hợp: một món tự làm chắc tay nhất làm điểm nhấn, đi cùng một hai món mua sẵn chất lượng. Ví dụ hũ mứt gừng nhà làm đi cùng gói trà mua ở vùng trà nổi tiếng. Người nhận vẫn thấy dấu tay mình, mà mình không bị dồn việc.
Nếu đến khoảng hai tuần trước Tết mà thấy lịch đã vỡ, đừng cố. Bớt món, bớt người nhận phần tự làm, hoặc chuyển hẳn sang mua. Một món tự làm vội vàng, ẩm, chảy đường còn tệ hơn một món mua sẵn tử tế.
Ví dụ tình huống: một nhà, mười lăm phần quà
Một gia đình ở Hà Nội định làm quà cho mười lăm nhà: ông bà hai bên, các cô chú, thầy cô cũ của hai con, mấy nhà hàng xóm. Năm đầu họ chọn năm món, mỗi nhà một kiểu, và đến 28 Tết vẫn còn sên mứt, ba hũ dưa món nhớt vì làm vội. Năm sau họ rút còn ba món: mứt gừng, trà gừng sả, thiệp vẽ tay của các con.
Lịch năm thứ hai bắt đầu từ đầu tháng Chạp. Tuần đầu mua hũ và làm thử mứt. Tuần thứ hai phơi gừng, sả cho trà, gặp đợt nồm nên chuyển sang sấy bằng lò. Tuần thứ ba sên mứt hai mẻ vào hai buổi tối cuối tuần, theo cách đã bàn trong bài mứt gừng tự làm biếu Tết để được lâu. Tuần thứ tư các con vẽ thiệp, cả nhà ngồi gói.
Quà cho ông bà hai bên được thêm một hũ dưa món làm sát ngày, vì ở gần và ăn ngay. Quà cho nhà ở xa chỉ có mứt khô và trà, gửi từ giữa tháng Chạp. Nhãn được viết đủ ngày làm, cách cất và thành phần như hướng dẫn ở bài ghi nhãn, hạn dùng cho quà Tết tự làm.
Kết quả là xong trước 25 Tết, còn dư hai phần để mang theo khi chúc Tết. Điều họ rút ra: ít món nhưng làm chắc tay, lịch có dự phòng thời tiết, và gói thử một bộ mẫu trước khi gói hàng loạt như gợi ý trong bài gói quà Tết tự làm cho đẹp, ra dáng.
Bếp nhà và thời tiết: chuẩn bị cho mùa làm quà
Chừa một góc bếp riêng. Làm quà số lượng nhiều cần chỗ đặt khay hong, chỗ để hũ sạch. Dọn trước một góc, đừng làm lẫn với nấu cơm hằng ngày.
Giữ khu vực khô. Hũ sạch, khay hong để xa bồn rửa, xa nồi đang sôi.
Có phương án sấy khi trời nồm. Lò nướng, nồi chiên không dầu, máy sấy thực phẩm, hoặc phòng kín có máy hút ẩm.
Tránh nắng trực tiếp cho đồ ngâm. Hũ ngâm để chỗ mát, không đặt cạnh cửa sổ nắng gắt.
Vệ sinh tay và dụng cụ. Rửa tay, buộc tóc, dùng găng khi bốc đồ ăn đã chín. Đồ để biếu càng cần sạch hơn đồ nhà ăn.
Không làm khi đang ốm. Người đang cảm, đau bụng nên tạm nghỉ khâu tiếp xúc trực tiếp với đồ ăn.
Để trẻ con tránh bếp lúc sên. Đường sên rất nóng, bỏng đường là bỏng nặng. Trẻ làm thiệp, cắt nhãn ở bàn khác.
Ghi lại điều kiện từng mẻ. Ngày làm, thời tiết, thời gian sên. Mẻ nào hỏng thì biết nguyên nhân.
Sai lầm thường gặp khi làm quà Tết cho cả danh sách
Chọn quá nhiều món. Mỗi món thêm là thêm một quy trình. Ba bốn món là mức một gia đình làm chắc tay được.
Không làm thử. Món mới làm lần đầu cho hai mươi nhà là canh bạc. Mẻ thử nhỏ cứu được cả kế hoạch.
Làm món dễ hỏng quá sớm. Mứt dẻo, bánh nướng, đồ ngâm làm sớm hai ba tuần thì đến ngày biếu đã kém.
Mua hũ sát ngày. Gần Tết hũ đẹp hết hàng, phải dùng hũ lệch cỡ, quà trông lộn xộn.
Không chừa ngày dự phòng. Một đợt nồm, một trận ốm là lịch vỡ. Chừa ít nhất vài ngày trống.
Quên người ở xa. Gửi xa phải đi sớm hơn hai tuần, lại chỉ hợp quà khô. Không tách nhóm này ra từ đầu là sẽ trễ.
Bỏ qua khâu ghi nhãn. Làm xong mệt, gói vội không nhãn. Người nhận không biết làm ngày nào, nên ăn đến bao giờ.
Cố làm khi đã quá sức. Quà tự làm là để vui. Thấy quá sức thì bớt, không ai trách người tặng vì đã chuyển sang mua.
Khi nào cần hỏi người có chuyên môn?
Quà tự làm là đồ ăn không qua kiểm nghiệm, nên an toàn thực phẩm là chuyện phải nghiêm túc. Nếu có người ăn quà mình làm rồi bị đau bụng, nôn, tiêu chảy, khó thở hay nổi mẩn, việc đầu tiên là đưa họ đến cơ sở y tế, không tự chữa, và báo cho bác sĩ biết họ đã ăn món gì. Giữ lại phần quà còn lại cùng mẻ để đối chiếu nếu cần.
Nếu người nhận có bệnh nền như tiểu đường, bệnh thận, cao huyết áp, đang mang thai hay đang điều trị, đừng tự quyết món nào hợp. Hỏi người nhà của họ, hoặc chọn món an toàn hơn như trà không đường. Bác sĩ hay chuyên gia dinh dưỡng mới là người nói được người đó ăn gì, bao nhiêu.
Nếu quà tự làm được nhiều người khen rồi có ý định làm để bán, đó là một việc khác hẳn với làm quà biếu. Bán thực phẩm phải theo quy định về an toàn thực phẩm, ghi nhãn hàng hoá và đăng ký kinh doanh. Trước khi bán, nên hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm hoặc UBND phường, xã nơi mình ở về thủ tục hiện hành.
Còn với những món mình không chắc về cách làm an toàn, như đồ ngâm dầu, đồ lên men lâu ngày, đồ hộp đóng kín tự làm, cách khôn ngoan nhất là không làm để biếu. Danh sách món tự làm an toàn, dễ thành công đã đủ dài để không phải mạo hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu làm quà Tết tự tay từ khi nào?
Nên chốt danh sách và làm thử từ khoảng đầu tháng Chạp. Món cần ngấm lâu như củ kiệu làm trước khoảng một tháng, món khô như mứt, trà làm trước khoảng hai tuần, đồ ngâm nhanh làm trước khoảng một tuần.
Làm quà tự tay cho nhiều người có rẻ hơn mua không?
Không chắc. Cộng nguyên liệu tốt, hũ, giấy gói và thời gian làm thì nhiều khi không rẻ hơn. Giá trị của quà tự làm nằm ở tấm lòng và sự yên tâm về nguyên liệu.
Một gia đình nên làm bao nhiêu món quà tự làm?
Ba bốn món là vừa với một gia đình bình thường. Mỗi món thêm là một quy trình, một loại hũ, một mẻ có thể hỏng. Ít món làm chắc tay tốt hơn nhiều món làm vội.
Quà tự làm gửi đi xa nên chọn món gì?
Chọn đồ khô để được lâu như mứt khô sên kỹ, trà thảo mộc, gạo rang, đóng hũ kín có gói hút ẩm. Gửi sớm từ giữa tháng Chạp, tránh đồ ngâm và đồ tươi.
Trời nồm có làm mứt, phơi trà được không?
Được nếu có cách sấy: lò nướng, nồi chiên không dầu hoặc máy sấy ở nhiệt độ thấp, sau đó để nguội trong phòng kín. Phơi ngoài trời lúc nồm gần như không khô được.
Thấy quá sức thì có nên chuyển sang mua quà?
Nên. Bớt số món hoặc số người nhận phần tự làm, phần còn lại chọn quà mua sẵn tử tế. Một món tự làm vội vàng, ẩm hỏng còn tệ hơn một món mua có chất lượng.
