Với người tiểu đường, huyết áp cao, gout hay bệnh thận, quà Tết an toàn là quà không bắt họ phải nhịn trước mặt người tặng: tránh nhóm ngọt, mặn, nhiều đạm động vật và rượu; chuyển sang trà, đồ dùng, trái cây ít ngọt khẩu phần nhỏ. Món nào còn phân vân thì hỏi bác sĩ đang theo dõi người nhận, vì mỗi người một phác đồ.
Cái khó của nhóm quà này không nằm ở kiến thức mà ở ý tứ. Người bệnh thường ngại nói, người tặng thì quen mua theo thói: hộp mứt, giỏ bánh, chai rượu, cân lạp xưởng. Kết quả là nhà có người tiểu đường mỗi Tết nhận cả chục hộp mứt, ăn thì không được, bỏ thì tiếc, đem cho thì sợ phật lòng.
Bài này không thay lời bác sĩ. Nó chỉ giúp người tặng tránh những món chắc chắn làm khó người nhận, và nhận ra những món trông "lành" nhưng không lành.
Vì sao quà ngọt, quà mặn lại là quà khó cho người bệnh
Tết là thời điểm đường huyết và huyết áp của nhiều người lớn tuổi lên xuống thất thường nhất trong năm. Lịch sinh hoạt đảo lộn, đi chúc Tết nhà nào cũng mời bánh mứt, ăn khuya, uống rượu, ngủ ít. Một hộp quà ngọt thêm vào lúc đó là thêm một cám dỗ ngay trong nhà.
Người bệnh lâu năm thường tự biết giữ. Nhưng có một áp lực khác: người Việt ngại để phí quà. Hộp mứt người ta mang tới tận nhà thì "ăn một miếng cho người ta vui", rồi miếng nữa. Người con cháu đi biếu Tết nên nghĩ tới chỗ này, vì món quà sẽ nằm trong nhà người nhận cả tháng, không chỉ trong lúc trao.
Món mặn cũng vậy. Khô mực, khô bò, lạp xưởng, dưa món, đồ hộp thịt là quà Tết quen thuộc, và đều nhiều muối. Với người cao huyết áp, bệnh thận, những món này không phải cấm tuyệt đối nhưng phải ăn rất ít, mà quà biếu thì thường to.
Gout thì gắn với đạm động vật, hải sản, nội tạng, rượu bia. Một giỏ quà hải sản khô cộng chai rượu là đúng cặp món mà người bị gout được dặn hạn chế. Tặng như vậy khác gì đưa cho người ta một món chỉ để nhìn.
Món nên tránh hoặc thận trọng, theo từng bệnh
Tiểu đường: mứt, kẹo, bánh ngọt. Mứt gừng, mứt dừa, mứt bí, bánh quy bơ, kẹo các loại. Mứt "ít đường" vẫn là mứt, chỉ bớt ngọt so với mứt thường.
Tiểu đường: trái cây sấy dẻo và nước ép. Trái cây sấy cô đặc đường, ăn vài miếng đã bằng mấy quả tươi. Nước ép đóng chai mất chất xơ, đường vào máu nhanh.
Tiểu đường: bánh chưng, bánh tét, xôi, bánh mì ngọt. Nhiều tinh bột. Biếu được nhưng nên là đòn nhỏ, chiếc nhỏ, đừng biếu cả cặp to.
Huyết áp, bệnh thận: đồ khô, đồ muối. Khô mực, khô bò, cá khô, lạp xưởng, dưa món, chà bông, hạt rang muối, đồ hộp. Nếu muốn biếu thì chọn gói nhỏ và loại ít muối nếu có.
Huyết áp, tim mạch: rượu. Rượu ảnh hưởng huyết áp và có thể tương tác với thuốc. Người đã được dặn kiêng thì một chai rượu ngon chỉ là thứ để trưng.
Gout: hải sản khô, nội tạng, rượu bia. Tôm khô, mực khô, hàu sấy, nước dùng đóng gói từ xương, rượu, bia. Đây là những món người bị gout thường được dặn hạn chế.
Bệnh thận: trái cây nhiều kali, đồ bổ dạng cô đặc. Người đang điều trị bệnh thận thường có hướng dẫn riêng về kali, đạm, muối. Món nào cũng nên hỏi trước, kể cả trái cây.
Người đang dùng thuốc dài ngày: đồ bổ, thảo dược, viên uống. Sâm, nấm, thảo dược, viên uống có thể tương tác với thuốc. Một số thuốc tương tác với bưởi, nhất là bưởi chùm. Đây là chỗ phải để bác sĩ hoặc dược sĩ quyết.
Nhãn "không đường", "ăn kiêng" đọc thế nào cho khỏi hớ
Bánh kẹo ghi "không đường" thường có nghĩa là không thêm đường kính. Nhưng bánh vẫn làm từ bột, bột vẫn thành đường trong cơ thể. Một hộp bánh quy không đường ăn nhiều vẫn làm đường huyết tăng, chỉ có điều người ăn tưởng là an toàn nên ăn nhiều hơn.
Thay cho đường, nhà sản xuất dùng chất tạo ngọt. Mỗi loại có đặc tính riêng, một số loại ăn nhiều gây đầy bụng, tiêu chảy ở người nhạy cảm. Đọc thành phần sẽ thấy tên chúng, thường đứng sau bột và chất béo.
Chữ "dành cho người ăn kiêng" hay "tốt cho người tiểu đường" là lời quảng cáo, không phải chỉ định điều trị. Người tặng cầm hộp bánh này đến nhà người bệnh rồi nói "loại này người tiểu đường ăn được" là đang thay bác sĩ đưa lời khuyên, điều mà chính mình không chắc.
Cách an toàn hơn là tặng món mà bản chất đã không ngọt: trà, hạt không tẩm đường muối với gói nhỏ, đồ dùng. Nếu thật muốn tặng bánh kẹo ăn kiêng thì nói thật: "con thấy loại này ghi ít đường, bố hỏi bác sĩ xem dùng được không", thay vì khẳng định thay người ta.
Gợi ý quà an toàn mà vẫn ra dáng quà Tết
Trà ngon gói vừa. Trà xanh, trà ô long, trà Thái Nguyên. Người bệnh thường vẫn uống trà được, nhưng người mất ngủ, đau dạ dày thì nên chọn loại nhẹ.
Ấm chén, bộ đồ trà. Dùng được nhiều năm, không ảnh hưởng chế độ ăn, và hợp với không khí Tết.
Trái cây tươi, ít ngọt, khẩu phần nhỏ. Ổi, táo, cam, bưởi với người không bị dặn tránh. Nên biếu ít mà ngon, vì nhiều quá người bệnh cũng không ăn hết.
Hạt không tẩm đường muối, gói nhỏ. Hạt điều, hạnh nhân, óc chó rang mộc. Gói nhỏ để ăn hết trước khi ỉu, và để người nhận khỏi phải "ăn cho hết".
Máy đo huyết áp, máy đo đường huyết. Chỉ nên tặng khi người nhận chưa có và gia đình đã bàn với nhau. Tặng đồ đo bệnh cho người không muốn bị nhắc bệnh là thiếu tế nhị.
Đồ giữ ấm, đồ đi bộ. Áo khoác nhẹ, khăn len, giày đi bộ êm chân. Người bệnh mạn tính thường được khuyên vận động đều.
Một buổi ăn cùng ở nhà, nấu theo chế độ của người bệnh. Quà tinh thần nhưng thiết thực nhất: cả nhà ăn đúng món người bệnh ăn được, không ai phải ngồi nhìn.
Gạo ngon, rau sạch, đồ khô ít muối. Với gia đình thân, quà là thứ dùng hằng ngày đôi khi được quý hơn hộp quà bóng bẩy.
Hỏi khéo trước khi chọn quà cho người có bệnh
Không phải ai cũng muốn bị nhắc chuyện bệnh. Hỏi qua người thân trong nhà là cách nhẹ nhàng nhất.
- Hỏi con cháu đang sống cùng người nhận. Ông bà đang kiêng gì, bác sĩ vừa dặn gì, trong nhà đã có những món gì.
- Hỏi chung chung với chính người nhận. Câu kiểu "Tết này bác thích uống trà gì" dễ nghe hơn "bác bị tiểu đường thì ăn được gì".
- Chọn món không cần giải thích. Quà mà phải kèm câu "món này người bệnh ăn được" là quà đang nhắc bệnh.
- Nhỏ gọn, ít mà chất. Người bệnh thường được quá nhiều quà ngày Tết; một món nhỏ đúng ý dễ nhớ hơn giỏ to.
- Với thực phẩm chức năng, đồ bổ: đừng tự mua. Nếu thật sự muốn, hãy đưa người nhận đi khám rồi hỏi bác sĩ, hoặc thôi hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Người tiểu đường có ăn được bánh chưng ngày Tết không?
Thường vẫn có thể ăn một lượng nhỏ, tính vào phần tinh bột của bữa, nhưng mức cụ thể tuỳ tình trạng từng người. Khi biếu nên chọn bánh nhỏ để người nhận dễ chia khẩu phần, và để bác sĩ hướng dẫn mức ăn.
Biếu yến, sâm cho người bệnh có tốt không?
Yến, sâm không phải thuốc chữa bệnh, và một số loại có thể tương tác với thuốc người bệnh đang dùng. Muốn biếu thì nên hỏi bác sĩ của người nhận trước; không hỏi được thì chọn quà khác.
Người bị gout có uống được rượu vang ngày Tết không?
Rượu nói chung là thứ người bị gout thường được dặn hạn chế, rượu vang cũng không phải ngoại lệ an toàn. Đừng tặng rượu cho người đang điều trị gout, trừ khi biết chắc bác sĩ cho phép.
Trái cây nào hợp biếu người cao huyết áp?
Phần lớn trái cây tươi đều ổn với người cao huyết áp nếu ăn vừa phải. Ngoại lệ là người đang dùng một số thuốc cần tránh bưởi, hoặc người có bệnh thận cần hạn chế kali, hai trường hợp này nên hỏi bác sĩ.
Nhận quà ngọt mà nhà có người tiểu đường thì làm sao?
Có thể chia bớt cho con cháu, hàng xóm, đem lên chùa hay đi biếu lại khi hạn còn dài. Người tặng thường không để ý chuyện đó, và người bệnh không phải ăn vì ngại.
Có nên tặng máy đo đường huyết làm quà Tết?
Nên khi gia đình đã bàn và người nhận chưa có máy, vì đó là món dùng được thật. Không nên tặng bất ngờ cho người không thích bị nhắc bệnh, nhất là khi trao ở chỗ đông người.
