Hàng xách tay làm quà Tết không xấu tự thân, nhưng nó mang ba rủi ro mà hàng chính ngạch ít gặp: không có nhãn phụ tiếng Việt, không truy được nguồn gốc khi có sự cố, và không ai biết món đó đã nằm trong vali, trong kho nóng bao lâu. Chỉ nên đem biếu khi biết rõ người mang về và biết món đó đã được giữ thế nào.
Mùa Tết là mùa hàng "xách tay" nở rộ nhất trên mạng. Ảnh chụp cạnh vali, cạnh hộ chiếu, hoá đơn siêu thị nước ngoài, lời kể "chị mới bay về". Phần lớn người bán là thật, nhưng cũng có không ít hàng được gọi là xách tay chỉ để bán giá cao hơn, trong khi đi qua một con đường mà người mua không biết.
Quà biếu Tết lại hay là sữa, thực phẩm chức năng, sô-cô-la, bánh kẹo cho người già và trẻ nhỏ, đúng những món nhạy cảm nhất nếu bảo quản sai hoặc dùng sai người.
"Xách tay" thật ra là đi đường nào?
Theo đúng nghĩa, hàng xách tay là đồ người đi nước ngoài mua ở cửa hàng bên đó rồi mang về trong hành lý. Số lượng của một người mỗi chuyến có hạn, nên khi một trang bán hàng có sẵn hàng trăm hộp cùng loại, cùng lô, quanh năm, thì gần như chắc chắn hàng đó không đi theo cách mình tưởng.
Con đường thực tế có thể là gom từ nhiều người, gửi theo kiện, nhập qua đường tiểu ngạch, hoặc tệ hơn là đóng gói trong nước rồi gắn mác ngoại. Mỗi con đường có rủi ro riêng, nhưng điểm chung là không có đơn vị nào tại Việt Nam chịu trách nhiệm về món đó như hàng nhập chính thức phải chịu.
Điều này quan trọng hơn người ta nghĩ khi món quà là thực phẩm. Hộp sữa của bà bị vón cục, lọ viên uống làm ông khó chịu, lúc đó không có số điện thoại nào để gọi, không có lô hàng nào để đối chiếu, người bán trên mạng có thể đã đổi tên trang.
Người viết không khuyên tránh hẳn hàng xách tay. Một người con du học mang về hộp bánh mua ở tiệm gần trường, người em làm ở nước ngoài về Tết xách theo gói cà phê quê bên ấy, đó là quà có câu chuyện, có người chịu trách nhiệm. Thứ cần tránh là hàng "xách tay" mua của người lạ, số lượng lớn, giá mập mờ.
Những món xách tay rủi ro nhất khi làm quà
Sữa bột cho người già và trẻ nhỏ. Người dùng là đối tượng nhạy cảm, cách pha và liều lượng ghi bằng tiếng nước ngoài dễ đọc sai. Sữa cho trẻ còn phải đúng độ tuổi; mua theo hình hộp quen là chưa đủ.
Thực phẩm chức năng, viên uống. Dễ làm giả nhất, khó kiểm nhất bằng mắt thường. Người già đang uống thuốc điều trị dùng thêm viên uống lạ có thể bị tương tác. Phải hỏi bác sĩ trước, không biếu theo kiểu "bổ lắm, mẹ uống đi".
Sô-cô-la và bánh có nhân kem. Vali nằm trong khoang hàng, rồi chờ ở kho nóng, rồi phơi ở hiên nhà người bán. Sô-cô-la chảy rồi đông lại không gây hại ngay nhưng mất mùi vị, còn nhân kem thì nhạy hơn nhiều.
Hạt và trái cây sấy nhập. Hạt để lâu lên mùi dầu cũ, mà hàng xách tay không biết đã để bao lâu từ lúc mua. Không có nhãn phụ nên cũng không biết hạn tính theo kiểu nào.
Rượu vang, rượu mạnh. Ít rủi ro hỏng nhưng rủi ro giả cao với loại phổ biến, và việc người đi đường mang nhiều chai cũng bị giới hạn. Rượu nào cũng chỉ biếu người trưởng thành, không tặng người dưới 18 tuổi.
Mật ong, sữa ong chúa, yến đóng lọ. Thường được quảng cáo kèm công dụng chữa bệnh. Đó không phải thuốc. Mật ong lại không dùng cho trẻ dưới một tuổi.
Thịt nguội, xúc xích, phô mai. Nhiều loại phải giữ lạnh. Đi một chặng bay dài cộng thêm thời gian chờ là đã vượt điều kiện bảo quản; chưa kể quy định hành lý của mỗi nơi với thịt, sữa khá chặt.
Kẹo, bánh dành cho trẻ. Thành phần có thể chứa chất tạo màu, chất tạo ngọt, hạt mà phụ huynh không đọc được. Trẻ dị ứng đậu phộng, sữa, trứng là chuyện không hiếm.
Kiểm một món xách tay trước khi đem biếu
Làm được ngay tại nhà, không cần dụng cụ gì đặc biệt.
- Hỏi người bán đi đường nào. Ai mang, đi chuyến nào, mua ở đâu. Người thật sự xách tay thường kể được cụ thể; câu trả lời chung chung là tín hiệu đầu tiên.
- Tự dịch nhãn gốc. Chụp nhãn bằng điện thoại, dùng công cụ dịch ảnh để đọc thành phần, hạn dùng, cách bảo quản, cảnh báo.
- Xem cách ghi ngày tháng. Biết nước sản xuất ghi ngày theo thứ tự nào, đừng đoán theo kiểu Việt Nam.
- Soi niêm và bao bì. Niêm nắp còn nguyên, màng seal không nhăn, hộp không có dấu bóc dán lại, chữ in sắc nét.
- So với hình trên trang chính thức của nhà sản xuất. Kiểu chữ, vị trí mã lô, màu in. Hàng nhái hay lệch ở những chi tiết nhỏ.
- Với sữa, viên uống: hỏi bác sĩ của người nhận. Đặc biệt khi người nhận đang dùng thuốc điều trị lâu dài, đang mang thai, hoặc là trẻ nhỏ.
Không qua được bước một hoặc bước bốn thì nên giữ lại dùng trong nhà, hoặc bỏ hẳn, chứ đừng đem biếu.
Hàng chính ngạch có nhãn phụ khác gì về chuyện an tâm?
Nhãn phụ tiếng Việt không làm món ăn ngon hơn, nhưng nó cho biết món đó đã đi qua con đường chính thức, có một đơn vị nhập khẩu đứng tên. Khi có sự cố, người tiêu dùng biết phải phản ánh với ai, cơ quan quản lý biết phải lần theo lô nào.
Hàng chính ngạch cũng thường được vận chuyển và lưu kho theo điều kiện của nhà phân phối, chứ không nằm trong vali qua nhiều chặng. Với những món nhạy nhiệt như sô-cô-la, sữa, phô mai, khác biệt này là đáng kể.
Giá hàng chính ngạch đôi khi cao hơn chút, nhưng cũng không hiếm trường hợp ngược lại, vì hàng xách tay bị đội giá bởi chữ "xách tay". Người mua so giá thì nhớ so cả kích cỡ, vì nhiều món bán ở nước ngoài và bán ở Việt Nam khác cỡ, khác vị dù cùng tên.
Nếu người nhận là người lớn tuổi, có bệnh nền, hoặc là trẻ nhỏ, người viết luôn ưu tiên hàng có nhãn phụ rõ ràng. Món quà an toàn chưa chắc làm người nhận trầm trồ, nhưng món quà gây chuyện thì người ta nhớ cả năm.
Chiêu bán hàng xách tay mùa Tết cần cảnh giác
Ảnh vali, ảnh hộ chiếu, ảnh hoá đơn. Dễ dàng dùng lại từ năm này sang năm khác, hoặc lấy của người khác. Không chứng minh được gì về lô hàng cụ thể mình nhận.
"Hàng order, chỉ còn vài suất". Chiêu giục quyết nhanh. Món quà Tết không cần vội đến mức không kịp hỏi một câu.
Giá thấp bất thường so với giá gốc. Hàng thật mang về còn cộng thêm công, rủi ro hành lý, thuế nếu vượt mức. Rẻ hơn cả giá bán bên nước ngoài thì phải hỏi vì sao.
Bán kèm "bảo hành chính hãng". Hàng không đi đường chính ngạch thì không có bảo hành của nhà phân phối trong nước. Lời hứa này chỉ là lời của người bán.
Quảng cáo công dụng chữa bệnh. Sâm, yến, đông trùng hạ thảo, viên uống bổ không phải thuốc chữa bệnh. Bài quảng cáo càng hứa nhiều càng nên dè chừng.
Tháo hộp, bán lẻ từng gói. Một hộp to tách ra bán từng gói nhỏ thì người mua mất luôn phần nhãn có hạn dùng và mã lô.
Đóng sẵn thành giỏ quà "toàn hàng ngoại". Giỏ đóng kín khó kiểm từng món. Hỏi danh sách và hạn dùng từng món trước khi trả tiền.
Câu hỏi thường gặp
Mua hàng xách tay làm quà Tết có vi phạm gì không?
Người mua để dùng hoặc biếu thì thường không phải chịu trách nhiệm như người buôn bán. Nhưng hàng không rõ nguồn gốc thì khi có sự cố người mua tự chịu thiệt, không có ai đứng ra giải quyết.
Làm sao biết sữa xách tay còn tốt?
Xem niêm nắp, màng seal, hạn dùng theo đúng cách ghi ngày của nước sản xuất, tình trạng hộp. Quan trọng hơn là hỏi bác sĩ xem người dùng có hợp loại sữa đó không, nhất là người già có bệnh và trẻ nhỏ.
Có nên biếu thực phẩm chức năng cho bố mẹ chồng dịp Tết?
Chỉ nên khi đã hỏi bác sĩ đang điều trị cho bố mẹ, và món đó có nguồn gốc rõ ràng. Người lớn tuổi thường đang dùng nhiều thuốc, thêm một loại viên uống lạ có thể gây tương tác.
Sô-cô-la xách tay bị trắng mặt có ăn được không?
Lớp trắng thường do bơ cacao hoặc đường nổi lên khi sô-cô-la chảy rồi đông lại. Thường vẫn ăn được nhưng mất ngon và nhìn không còn là quà; nếu có mùi lạ hoặc mốc thì bỏ.
Người thân ở nước ngoài gửi về thì có tính là hàng xách tay rủi ro?
Rủi ro thấp hơn nhiều vì biết ai mua, mua ở đâu, đi đường nào. Vẫn nên đọc nhãn gốc, xem hạn và cách bảo quản trước khi đem biếu lại người khác.
