Chia ngân sách quà Tết cho đỡ vỡ, làm theo thứ tự: chốt tổng số tiền mình chịu được trước, trích ra một phần làm dự phòng, liệt kê người nhận theo ba bốn tầng thân sơ, chia tiền theo tầng thay vì theo từng người, rồi mới đi chọn quà. Làm ngược lại, chọn quà trước rồi cộng tiền sau, là con đường quen thuộc dẫn đến tháng Giêng thiếu hụt.
Không có con số chung cho mọi nhà. Thu nhập khác nhau, số người nhận khác nhau, phong tục mỗi vùng mỗi khác. Nhưng cách chia thì có thể học được, và một khi đã có khung, năm sau chỉ việc chỉnh lại.
Năm bước chia ngân sách quà Tết
Làm một lần trên giấy hoặc bảng tính, mất chừng nửa tiếng, nhưng tránh được cả chục lần "mua thêm cái này nữa thôi".
- Chốt tổng tiền. Lấy phần tiền có thể dành cho quà sau khi đã trừ các khoản bắt buộc của Tết: sắm sửa, cỗ bàn, đi lại, tiền mừng tuổi, và một khoản để sống qua tháng Giêng.
- Trích dự phòng. Giữ lại một phần nhỏ cho quà phát sinh: khách bất ngờ, người mình quên, món vỡ phải mua lại.
- Lập danh sách người nhận. Viết ra hết, đừng dựa vào trí nhớ; đa số người viết ra sẽ thấy danh sách dài hơn mình nghĩ.
- Xếp tầng. Chia người nhận thành ba bốn tầng theo mức thân thiết và mức lễ nghi cần có.
- Chia tiền theo tầng. Mỗi tầng một khoản; trong tầng, mọi người nhận quà tương đương nhau.
Sau năm bước này mới cầm danh sách đi chọn quà. Món nào vượt khoản của tầng thì đổi món, không lấy tiền của tầng khác bù vào.
Vì sao chia theo tầng chứ không chia theo từng người
Chia theo từng người nghe chính xác nhưng thực ra là cái bẫy. Mỗi người mình lại cân nhắc một lần, mỗi lần một ít thêm, và tổng cuối cùng luôn vượt dự tính. Chia theo tầng thì quyết định một lần cho cả nhóm: tầng này mỗi người một giỏ nhỏ như nhau, xong.
Chia theo tầng còn giải quyết chuyện so bì. Đồng nghiệp cùng phòng, hàng xóm cùng dãy, anh chị em họ ngang vai đều nhận quà tương đương nhau. Không ai thấy mình bị coi nhẹ hơn người bên cạnh, và mình cũng không phải nhớ đã tặng ai cái gì.
Tầng cao nhất thường là bố mẹ hai bên, ông bà. Tầng tiếp theo là họ hàng gần, thầy cô, người có ơn. Tầng thứ ba là quan hệ công việc như sếp, đối tác, khách quen. Tầng cuối là xã giao rộng: hàng xóm, đồng nghiệp, bạn bè, người làm dịch vụ quen. Thứ tự này không cứng; với người làm kinh doanh, tầng công việc có khi phải đặt cao hơn.
Một mẹo hay dùng: tầng cao nhất được chia nhiều tiền nhất nhưng ít người nhất; tầng cuối nhiều người nhất nhưng mỗi người một món nhỏ. Khi cần cắt giảm, cắt ở tầng giữa trước, giữ tầng trên cùng và giữ đủ người ở tầng cuối.
Ví dụ khung chia theo tầng
Tỷ lệ dưới đây chỉ là một ví dụ để hình dung, không phải chuẩn. Mỗi nhà chỉnh theo số người và hoàn cảnh của mình.
| Tầng | Gồm ai | Phần trong tổng ngân sách | Kiểu quà |
|---|---|---|---|
| Tầng 1 | Bố mẹ hai bên, ông bà | Phần lớn nhất | Quà đúng người, có thể kèm tiền mừng |
| Tầng 2 | Họ hàng gần, thầy cô, người có ơn | Phần khá | Giỏ vừa, đặc sản, có thiệp |
| Tầng 3 | Sếp, đối tác, khách quen | Phần vừa | Quà lễ nghi, chỉn chu, giá trị vừa phải |
| Tầng 4 | Hàng xóm, đồng nghiệp, bạn bè, người làm dịch vụ quen | Phần nhỏ chia nhiều người | Quà nhỏ giống nhau |
| Dự phòng | Quà phát sinh | Phần nhỏ | Để trống, chỉ dùng khi cần |
Nếu một tầng có quá đông người so với phần tiền, đó là tín hiệu để xem lại danh sách chứ không phải để tăng ngân sách.
Lập danh sách người nhận không bỏ sót
Đi theo vòng gia đình. Bố mẹ, ông bà hai bên, anh chị em, cô dì chú bác, những nhà hay qua lại.
Đi theo vòng công việc. Sếp trực tiếp, đồng nghiệp gần, đối tác, khách quen, người giới thiệu việc.
Đi theo vòng con cái. Thầy cô, cô bảo mẫu, người đưa đón; tham khảo cách lớp thống nhất.
Đi theo vòng nơi ở. Hàng xóm sát vách, tổ dân phố, bác bảo vệ, cô lao công toà nhà.
Đi theo vòng ân tình. Người giúp mình lúc ốm đau, lúc chuyển nhà, lúc khó khăn năm qua.
Xem lại danh sách năm trước. Ai đã nhận, ai đã biếu mình; năm nay có ai mới, ai không còn qua lại.
Đánh dấu người "có qua có lại". Những nhà năm nào cũng biếu mình, nếu năm nay quên sẽ khó xử.
Hỏi người trong nhà. Vợ chồng mỗi người nhớ một nửa danh sách, ghép lại mới đủ.
Quà cho sếp, đối tác trong một ngân sách có hạn
Tầng quan hệ công việc là tầng dễ bị kéo vượt ngân sách nhất, vì tâm lý sợ quà "không xứng". Thực tế, quà Tết cho sếp, đối tác chỉ cần chỉn chu, đúng mực, mang tính lễ nghi. Giá trị lớn không làm quan hệ tốt hơn, mà còn có thể làm người nhận khó xử, nhất là khi họ làm ở nơi có quy định về nhận quà.
Cách giữ tầng này trong ngân sách là chọn một mẫu quà chung cho cả tầng, đổi vài chi tiết theo người: thiệp viết riêng, một món nhỏ theo sở thích. Món chính thường là trà ngon, cà phê đặc sản, đặc sản vùng nổi tiếng đóng hộp đẹp, hoặc một món mang ý chúc bình an, hanh thông. Ai thích quà mang ý nghĩa phong thuỷ có thể xem thêm các mẫu quà Tết phong thuỷ ở QuaTetPhongThuy.com và chọn món gọn, trang nhã, vừa khoản đã chia.
Nếu danh sách đối tác quá dài so với phần tiền, ưu tiên theo mức gắn bó trong năm qua chứ không theo chức danh. Những chỗ còn lại, một tấm thiệp hoặc lời chúc trực tiếp đầu năm vẫn là cách giữ quan hệ đàng hoàng.
Tiền quà công việc nếu do công ty chi thì tách hẳn khỏi ngân sách gia đình; đừng để quà cá nhân và quà công ty lẫn vào nhau.
Theo dõi và điều chỉnh khi phát sinh
Ghi từng khoản ngay khi mua. Một dòng trên điện thoại: mua gì, cho ai, bao nhiêu.
So với khoản của tầng mỗi tối. Biết sớm tầng nào sắp vượt để đổi món kịp.
Phát sinh thì lấy từ dự phòng. Không lấy từ tầng khác, không quẹt thêm thẻ.
Hết dự phòng thì giảm quy mô. Quà phát sinh tiếp theo là quà nhỏ hoặc lời chúc, không phải giỏ.
Gom mua một lần cho tầng đông người. Mua chung một loại cho cả tầng thường được giá tốt hơn mua lẻ nhiều lần.
Tính cả phí giao, phí gửi. Khoản này hay bị quên và cộng dồn không nhỏ.
Không mua thêm vì khuyến mãi. Món giảm giá không có trong danh sách vẫn là tiền ra thêm.
Ghi lại để năm sau dùng. Năm nay vượt ở đâu, thiếu ở đâu, ai mới cần thêm vào.
Câu hỏi thường gặp
Nên dành bao nhiêu tiền cho quà Tết?
Không có con số chung. Cách an toàn là tính phần còn lại sau khi đã trừ các khoản bắt buộc của Tết và tiền sống qua tháng Giêng, rồi mới quyết phần cho quà. Không nên vay mượn để mua quà Tết.
Có cần giữ tiền dự phòng cho quà Tết không?
Nên giữ một phần nhỏ. Năm nào cũng có quà phát sinh như khách bất ngờ, người mình quên hay món hỏng phải mua lại; không có dự phòng thì sẽ phải lấy từ khoản khác.
Chia tiền quà Tết theo người hay theo nhóm?
Theo nhóm hay theo tầng dễ kiểm soát hơn. Mỗi tầng một khoản, người trong cùng tầng nhận quà tương đương, vừa đỡ vượt ngân sách vừa tránh so bì.
Quà Tết cho sếp nên chiếm bao nhiêu ngân sách?
Không cần chiếm phần lớn. Quà cho sếp mang tính lễ nghi, chỉn chu và giá trị vừa phải là đủ; quà quá đắt còn dễ làm người nhận khó xử.
Danh sách người nhận quá dài thì làm sao?
Xem lại tầng xã giao rộng: chuyển một số người sang quà nhỏ giống nhau hoặc lời chúc, thiệp. Giữ ưu tiên cho bố mẹ, ông bà và những người thật sự gắn bó trong năm.
Có nên dùng thẻ tín dụng mua quà Tết?
Chỉ khi chắc chắn trả hết đúng hạn từ khoản đã có. Quẹt thẻ vượt ngân sách rồi trả góp sau Tết là cách khiến quà Tết thành gánh nặng nhiều tháng.
