Ngân sách quà Tết hiếm khi vỡ vì món chính. Nó vỡ vì những khoản nhỏ cộng dồn: mua sát Tết lúc giá đã lên, khuyến mãi "mua hai tặng một" khiến mua thêm thứ không cần, phí giao và phí gửi, vỏ hộp đắt ngang món bên trong, quà phát sinh cho người bị quên, và những lần phải mua lại vì món vỡ, món hỏng.
Từng khoản riêng lẻ nghe không đáng kể. Cộng lại vào cuối tháng Chạp, nhiều nhà mới giật mình vì tổng chi gần gấp rưỡi dự tính. Dưới đây là từng khoản, vì sao nó xảy ra, và cách chặn.
Mua sát Tết: trả thêm cho sự vội
Hai tuần cuối trước Tết là lúc mọi thứ đắt lên: hàng hot khan, người bán biết người mua đã hết đường lùi, phí giao nhanh tăng. Mua cùng một món vào đầu tháng Chạp và vào hai mươi sáu Tết, mức chênh có khi không nhỏ, chưa kể chất lượng cuối mùa thường kém hơn vì hàng tốt đã bán hết.
Sự vội còn tốn những thứ ngoài tiền. Mua sát Tết là mua trong mệt mỏi, giữa đông người, không có thời gian so sánh, không còn thời gian đổi trả. Những món "lấy đại cho xong" thường là món người nhận không dùng.
Cách chặn đơn giản nhất là chốt danh sách từ cuối tháng Mười Một âm lịch và mua phần lớn quà khô trong nửa đầu tháng Chạp. Chỉ để lại sát Tết những món tươi bắt buộc phải mua muộn như bánh chưng, giò, hoa.
Với người nhận lương, thưởng muộn, có thể chia làm hai đợt: đợt đầu mua cho tầng quan trọng nhất bằng tiền sẵn có, đợt hai mua phần còn lại khi có thưởng. Không đợi có đủ tiền mới bắt đầu.
Một điều nữa ít ai để ý: ngày càng sát Tết, mình càng dễ mua "cho chắc", thêm một món phòng khi thiếu. Món dư ấy hiếm khi được dùng tới, và nếu là đồ ăn thì nhiều khi nằm tới hết hạn. Danh sách chốt từ sớm chính là thứ chặn được cảm giác thiếu an toàn đó.
Khuyến mãi và chiêu bán hàng mùa Tết
Mua hai tặng một. Chỉ có lợi khi mình thật sự cần ba món; không thì là mua thêm một món thừa.
Giá gạch ngang. Giá gốc có khi được nâng lên trước khi "giảm"; so với giá mình biết từ trước.
"Chỉ còn hôm nay". Chiêu giục quyết nhanh; quà Tết không có món nào gấp đến mức ấy.
Combo quà đóng sẵn. Gộp món mình cần với món mình không cần, tổng thì rẻ mà thực chi lại tăng.
Tặng kèm khi mua đủ một mức. Mua thêm cho đạt mức để nhận quà tặng thường tốn hơn giá trị quà tặng.
Điểm thưởng, voucher sắp hết hạn. Thúc mình tiêu cho hết điểm, kể cả khi không cần mua gì.
Mã giảm giá phí giao. Kéo mình đặt thêm đơn lẻ chỉ để dùng mã.
Livestream bán quà Tết. Không khí đếm ngược, số lượng "sắp hết" làm người xem chốt đơn bốc đồng.
Các khoản ẩn và cách chặn
Những khoản dưới đây thường không nằm trong dự tính ban đầu. Ghi sẵn vào ngân sách, hoặc chặn ngay từ đầu.
| Khoản | Vì sao hay bị quên | Cách chặn |
|---|---|---|
| Phí giao hàng nhiều đơn lẻ | Mỗi đơn nhỏ, cộng lại mới thấy | Gom đơn, mua một lần một chỗ |
| Phí gửi quà về quê, đi xa | Chỉ nghĩ tới tiền quà | Tính vào khoản của từng người nhận |
| Vỏ hộp, giấy gói, nơ | Coi là phụ kiện nhỏ | Chọn vỏ đơn giản, một bộ cho cả lô |
| Quà phát sinh | Khách bất ngờ, người bị quên | Giữ một phần dự phòng, hết là dừng |
| Mua lại món vỡ, hỏng | Không tính tới rủi ro | Đóng gói kỹ, mua sớm, kiểm khi nhận |
| Đồ ăn uống khi đi biếu | Đi nhiều nhà, ăn ngoài, đổ xăng, gửi xe | Lên lịch đi biếu gọn theo khu vực |
| Mua quà cho chính nhà mình | Đi mua quà người khác, tiện tay mua cho mình | Tách hẳn danh sách mua sắm cho nhà |
Hai khoản cuối là khoản ít ai tính vào "quà Tết" nhưng lại phát sinh chính trong những chuyến đi mua quà.
Quà phát sinh: khoản không thể tránh, chỉ có thể giới hạn
Năm nào cũng có quà phát sinh: một người bạn cũ ghé chơi mang quà, một đối tác gửi giỏ mà mình chưa kịp đáp lễ, một người thân ở xa về bất ngờ. Không thể không đáp lại, nhưng cũng không nên để những khoản này lấy tiền của người khác trong danh sách.
Cách ổn nhất là giữ một phần dự phòng ngay từ đầu, và chuẩn bị sẵn vài món quà nhỏ "để dành": hộp trà, hộp mứt, gói cà phê đóng gói sẵn. Khi có khách bất ngờ, có ngay quà đáp lễ, không phải chạy ra cửa hàng mua vội với giá cao.
Khi dự phòng đã hết, quà phát sinh tiếp theo chuyển sang hình thức khác: một lời mời tới nhà chơi, một lời chúc trực tiếp, một món nhỏ sau Tết. Đáp lễ không bắt buộc phải bằng hoặc hơn món mình nhận.
Cũng nên tránh tự tạo quà phát sinh: thấy món đẹp, nghĩ ngay "mua cho người này cũng được". Ý tốt ấy, lặp lại mười lần trong tháng Chạp, là một khoản không nhỏ.
Thói quen giữ ngân sách không vỡ
Một danh sách, một tờ giấy. Mọi khoản mua quà ghi vào cùng một chỗ.
Một ví hoặc một tài khoản riêng cho quà. Chuyển sẵn khoản quà sang đó, hết là hết.
Đi mua với danh sách in sẵn. Không có trong danh sách thì không mua.
Không đi mua lúc mệt, đói. Quyết định mua sắm lúc mệt thường bốc đồng hơn.
Hỏi giá ở hai nơi trước khi mua món lớn. Đủ để biết giá đang ở đâu.
Gom việc đi biếu theo khu. Đỡ tiền xăng, gửi xe, ăn uống dọc đường.
Xem lại số tiền mỗi tối. Vài phút cuối ngày để biết mình đang ở đâu.
Ghi lại cho năm sau. Khoản nào vỡ năm nay sẽ được tính từ đầu năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao năm nào tiền quà Tết cũng vượt dự tính?
Thường vì các khoản nhỏ cộng dồn: mua sát Tết giá cao, khuyến mãi khiến mua thêm, phí giao, phí gửi, vỏ hộp và quà phát sinh. Những khoản này hiếm khi được tính từ đầu.
Mua quà Tết sớm có rẻ hơn không?
Thường có lợi hơn: nhiều lựa chọn, ít cảnh khan hàng, còn thời gian so sánh và đổi trả. Đồ khô nên mua trong nửa đầu tháng Chạp, chỉ để lại đồ tươi mua sát Tết.
Khuyến mãi quà Tết có đáng tin không?
Có khuyến mãi thật, nhưng cũng có giá gạch ngang bị nâng lên trước khi giảm và các chiêu giục chốt nhanh. So với giá mình biết trước và chỉ mua món có trong danh sách.
Làm sao để không bị quà phát sinh làm vỡ ngân sách?
Giữ một phần dự phòng và chuẩn bị sẵn vài món quà nhỏ để đáp lễ. Khi dự phòng hết, chuyển sang lời chúc hoặc lời mời thay vì mua thêm.
Phí gửi quà Tết có nên tính vào tiền quà không?
Nên. Phí gửi về quê hay gửi đi xa thuộc chi phí của món quà đó; không tính vào thì món quà thực tế đắt hơn mình nghĩ.
Có nên mua quà Tết qua livestream?
Cẩn trọng. Không khí đếm ngược và "sắp hết hàng" dễ khiến chốt đơn bốc đồng. Nếu mua, chỉ mua món có trong danh sách, ở người bán đã kiểm tra được.
