Ông bà, bố mẹ có tiểu đường hay cao huyết áp thì quà Tết nên theo ba nguyên tắc: bớt ngọt, bớt mặn, chia phần nhỏ. Món ăn chọn loại ít chế biến, đọc kỹ nhãn trước khi mua; còn món chắc chắn an toàn nhất lại là quà không phải để ăn.
Tết là mùa khó với người có bệnh nền. Trên bàn lúc nào cũng có mứt, bánh chưng, giò, dưa hành, rượu ngọt. Khách đến chơi lại mang thêm bánh kẹo. Người con nào từng thấy bố đo đường huyết sau Tết tăng vọt sẽ hiểu vì sao quà ăn uống cho người già cần tính kỹ hơn.
Bài này không thay lời bác sĩ. Mỗi người bệnh có chế độ ăn riêng, uống thuốc riêng. Những gợi ý dưới đây là cách chọn quà để không vô tình làm khó ông bà, và nhắc những lúc nên hỏi người đang điều trị cho ông bà.
Vì sao quà Tết hay làm khó người có bệnh nền?
Vấn đề không nằm ở một món, mà ở chỗ mọi món quà Tết đều cùng một kiểu. Giỏ quà nào cũng có bánh quy bơ, kẹo, mứt, nước ngọt, rượu vang ngọt, đồ hộp nhiều muối. Từng món riêng thì không nhiều, nhưng cả chục giỏ quà dồn vào một nhà trong một tuần thì khác.
Người già lại tiếc của. Quà con cháu, khách khứa mang tới, ông bà không nỡ bỏ, cố ăn cho hết trước khi hết hạn. Đó là lý do nhiều bác sĩ ở phòng khám nội tiết hay nhắc người bệnh cẩn thận hơn trong và sau dịp Tết.
Còn một điểm ít ai để ý: ăn uống bất thường giờ giấc. Ngày Tết ăn nhiều bữa phụ, thức khuya, đi lại thăm hỏi, có khi quên uống thuốc. Một món quà ăn uống, dù lành, đặt vào bối cảnh đó vẫn là thêm một thứ để ăn.
Nên nghĩ ngược lại: quà tốt nhất cho người bệnh nền dịp Tết là thứ giúp họ giữ được nếp sinh hoạt, chứ không phải thứ để ăn thêm.
Món ăn nên cân nhắc kỹ hoặc tránh
Mứt sấy, mứt ngào đường. Mứt gừng, mứt dừa, mứt bí, mứt sen thường nhiều đường. Mứt "ít đường" vẫn là mứt, cần đọc nhãn chứ đừng tin chữ quảng cáo.
Bánh quy bơ, bánh ngọt hộp thiếc. Vừa nhiều đường vừa nhiều chất béo, lại hay được mở ra mời khách liên tục suốt Tết.
Nước ngọt, nước trái cây đóng hộp. Kể cả loại ghi "trái cây nguyên chất" vẫn có đường tự nhiên khá cao; với người tiểu đường, uống nhanh dễ làm đường huyết lên.
Rượu vang ngọt, rượu mạnh. Rượu có thể tương tác với một số thuốc huyết áp, tiểu đường; không nên tặng cho người đang điều trị nếu chưa biết bác sĩ dặn gì.
Đồ hộp, xúc xích, lạp xưởng, khô mặn. Nhiều muối, hợp với người khoẻ hơn là người đang giữ huyết áp.
Hạt tẩm muối, tẩm mật ong. Hạt là món tốt khi rang mộc, nhưng loại tẩm vị thì mặn hoặc ngọt hơn nhiều.
Trái cây quá ngọt, sấy dẻo. Nho khô, chà là, xoài sấy dẻo dễ ăn quá tay; trái cây tươi thì tốt hơn, ăn vừa lượng.
Thực phẩm quảng cáo "chữa tiểu đường", "hạ huyết áp". Không có món quà nào thay được thuốc. Món tự xưng chữa bệnh thường là chỗ cần nghi ngờ nhất.
Món ăn có thể chọn, với điều kiện chia phần nhỏ
Hạt rang mộc không tẩm. Hạnh nhân, óc chó, hạt điều rang không muối, đóng hũ nhỏ. Hũ nhỏ giúp ông bà biết mình đã ăn bao nhiêu.
Trà ngon không đường. Trà xanh, trà sen, trà Thái Nguyên cho người quen uống trà. Người khó ngủ thì nên uống buổi sáng.
Trái cây tươi, ít ngọt hơn. Bưởi, cam, ổi, táo thường được nhiều người tiểu đường chọn; ăn lượng vừa phải và hỏi bác sĩ về lượng phù hợp.
Rau củ tươi, đặc sản quê không chế biến. Một rổ rau sạch, một túi nấm khô, gạo ngon: quà quê vừa lành vừa dùng được trong bữa thường.
Bánh, mứt chia gói nhỏ. Nếu vẫn muốn có chút đồ ngọt cho ông bà cùng con cháu, chọn gói nhỏ, đủ cho một hai lần, đừng mua hộp to.
Sữa, bột dinh dưỡng theo chỉ định. Một số loại dành riêng cho người tiểu đường; chỉ mua khi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đã khuyên dùng, đúng loại đang dùng.
Nước mắm, gia vị ngon dùng ít. Quà gia vị như nước mắm Phú Quốc vẫn dùng được, miễn trong bữa ăn giữ lượng muối như bác sĩ dặn.
Đọc nhãn thực phẩm trong ba bước
Chữ trên bao bì nhỏ và ánh đèn siêu thị dịp Tết thì chói. Chụp ảnh nhãn, phóng to rồi đọc theo ba bước này.
- Xem thành phần đứng đầu. Thành phần ghi theo thứ tự nhiều tới ít. Đường, siro, mạch nha đứng ở hai ba vị trí đầu là món rất ngọt.
- Xem bảng dinh dưỡng theo khẩu phần. Để ý đường, natri (muối) trong một khẩu phần, và khẩu phần đó nhỏ hay lớn so với cách ông bà ăn thật.
- Xem hạn dùng và cách bảo quản. Người già ăn chậm; món hạn ngắn hoặc phải bảo quản lạnh dễ để quá hạn. Chọn hạn dài, gói nhỏ.
Chữ "không đường" chỉ có nghĩa là không thêm đường kính; món đó vẫn có thể có tinh bột, mạch nha hay đường tự nhiên. Đây là chỗ người mua hay nhầm nhất.
Quà không phải đồ ăn — lựa chọn an toàn hơn
Với người có bệnh nền, nhiều gia đình chuyển hẳn quà Tết sang đồ dùng. Một đôi giày đi bộ êm cho bố đang được bác sĩ khuyên đi bộ mỗi sáng. Một hộp chia thuốc theo ngày cho mẹ hay quên. Một chiếc đèn ngủ cho lối ra nhà vệ sinh ban đêm, vì nhiều người lớn tuổi phải dậy đêm.
Nếu bác sĩ đã dặn ông bà theo dõi huyết áp hay đường huyết tại nhà, có thể tặng máy đo, kèm việc ngồi xuống chỉ cách dùng và ghi sổ. Máy nên có màn hình số to, ít nút. Nhưng đừng tự mua để "đo cho biết" nếu ông bà chưa được bác sĩ khuyên; con số không có người giải thích dễ làm người già lo, hoặc tự bỏ thuốc khi thấy số đẹp.
Một món quà ít ai nghĩ tới là một buổi khám định kỳ đầu năm, con cháu đưa đi, ngồi chờ cùng, nghe bác sĩ dặn. Nhiều ông bà ngại đi khám vì sợ phiền con. Có người đi cùng, họ chịu đi hơn.
Còn với khách tới thăm: nếu biết ông bà nhà bạn bè có bệnh nền, một giỏ trái cây ít ngọt, một gói trà ngon hay một chiếc khăn ấm luôn là lựa chọn tế nhị hơn hộp bánh kẹo.
Những lúc nên hỏi bác sĩ trước
Muốn tặng thực phẩm bổ dưỡng. Sâm, yến, đông trùng hạ thảo không phải thuốc chữa bệnh; với người đang dùng thuốc, hỏi bác sĩ trước khi cho ông bà dùng.
Muốn tặng rượu. Rượu có thể tương tác với thuốc điều trị; hỏi trước hoặc thay bằng quà khác.
Ông bà có bệnh thận kèm theo. Người bệnh thận thường phải giữ cả muối, đạm, có khi cả kali trong trái cây; chế độ ăn khác nhiều so với người chỉ có tiểu đường.
Ông bà vừa thay đổi thuốc. Giai đoạn chỉnh thuốc nên giữ chế độ ăn ổn định, tránh món lạ.
Muốn mua máy đo tại nhà. Hỏi loại nào phù hợp, đo lúc nào, ghi chép ra sao.
Thấy ông bà ăn uống thất thường sau Tết. Mệt, khát nhiều, chóng mặt, đau đầu nhiều hơn thường ngày là lúc nên đưa đi khám, đừng chờ hết Tết.
Có người bán quảng cáo "thực phẩm chữa bệnh". Hỏi bác sĩ trước khi mua, và nhớ rằng không có món quà nào thay được thuốc điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Người tiểu đường có ăn được mứt Tết không?
Phần lớn mứt Tết làm bằng đường, nên cần hạn chế hoặc chỉ ăn rất ít theo lời bác sĩ. Nếu muốn có chút mứt cho ông bà vui Tết, chọn gói nhỏ và đọc kỹ nhãn. Quà mứt cho người tiểu đường không nên là quà chính.
Quà Tết nào an toàn cho người cao huyết áp?
Trà ngon, trái cây tươi, hạt rang mộc không muối, rau củ quê và các món đồ dùng như giày đi bộ, đèn ngủ thường an toàn. Nên tránh đồ hộp, đồ khô mặn và rượu mạnh nếu chưa biết bác sĩ dặn gì.
Có nên tặng sâm, yến cho ông bà có bệnh nền?
Những món này không có tác dụng chữa bệnh như lời quảng cáo hay nói, và có thể không hợp với người đang điều trị. Nếu vẫn muốn tặng, hãy hỏi bác sĩ đang theo dõi cho ông bà trước khi dùng.
Đồ ăn ghi "không đường" có thực sự an toàn?
Không hẳn. "Không đường" thường chỉ là không thêm đường kính, món đó vẫn có tinh bột hoặc đường tự nhiên. Cần xem bảng dinh dưỡng và lượng ăn mỗi lần.
Khách mang nhiều bánh kẹo tới nhà ông bà thì làm sao?
Con cháu có thể chia bớt cho trẻ con, đem biếu hàng xóm hoặc cất đi, chỉ để lại lượng nhỏ. Quan trọng là đừng để ông bà phải cố ăn cho hết vì tiếc.
Tặng máy đo đường huyết cho bố mẹ có nên không?
Nên khi bác sĩ đã khuyên theo dõi tại nhà, và có người chỉ cách đo, ghi sổ. Nếu chưa có chỉ định, hãy đưa bố mẹ đi khám trước để biết có cần theo dõi hay không.
