Giỏ quà Tết bị độn gần như luôn lộ ở năm chỗ: rơm giấy hoặc giấy nhún chiếm quá nửa giỏ, món được kê trên đế xốp cho cao, có món không nhãn tiếng Việt, hạn dùng sát Tết, và chai rượu tên lạ không ai biết. Hỏi người bán danh sách món kèm quy cách trước khi đặt, kiểm năm chỗ này khi nhận, là tránh được phần lớn.
Độn hàng không phải lúc nào cũng là lừa đảo. Người bán cần giỏ trông đầy, cần một mức giá dễ bán, nên họ lấp chỗ trống bằng thứ rẻ nhất: giấy, xốp, và những món mà người mua không có cách so sánh. Người nhận quà là người chịu thiệt, nhưng người đi biếu mới là người mất mặt.
Năm dấu hiệu giỏ quà bị độn nhìn từ ngoài
Rơm giấy, giấy nhún dày đặc. Lớp lót cần thiết để giữ món, nhưng khi nó cao quá nửa giỏ thì món thật đang đứng trên một lớp đệm rỗng.
Món đứng cao bất thường. Hộp nhỏ mà nhô hẳn lên miệng giỏ thường được kê bằng khối xốp hoặc hộp rỗng bên dưới.
Nhiều món mỏng dựng đứng phía trước. Hộp bánh dẹt, gói kẹo mỏng dựng ra ngoài che phía sau là cách làm giỏ trông kín.
Màng co mờ, nhăn, khó nhìn xuyên. Màng trong suốt căng cho thấy rõ món; màng mờ có hoạ tiết dày đôi khi được chọn để che.
Nơ và hoa trang trí quá to. Phụ kiện lớn chiếm chỗ món và làm giỏ "trông đắt" mà không tốn hàng.
Không thấy được đáy giỏ. Giỏ đẹp thì món nặng nằm dưới, nhìn nghiêng vẫn thấy; không thấy gì ngoài rơm là đáng ngờ.
Giỏ nhẹ hơn vẻ ngoài. Nhấc thử là biết: giỏ trông đầy mà nhẹ bẫng thì bên trong nhiều không khí.
Số món ghi trên mạng khác số món đếm được. Người bán liệt kê "mười món" nhưng tính cả gói kẹo nhỏ, túi trà lẻ, thiệp.
Những món hay được dùng để độn và vì sao
Món độn quen thuộc nhất là rượu vang và rượu mạnh nhãn lạ. Chai rượu trông sang, giá thật khó đoán vì người mua ít khi biết tên đó, và gần như không ai mở ra uống ngay trong Tết. Đây cũng là món đáng lo nhất, vì rượu không rõ nguồn là chuyện an toàn chứ không chỉ chuyện ngon dở. Giỏ có rượu mà người bán không nói được xuất xứ, không có tem nhãn nhập khẩu và nhãn phụ tiếng Việt, thì nên đổi sang giỏ không rượu.
Loại thứ hai là bánh kẹo đóng hộp in toàn chữ nước ngoài. Hàng nhập khẩu bán trong nước theo quy định phải có nhãn phụ tiếng Việt ghi các thông tin bắt buộc như tên hàng, thành phần, hạn dùng, đơn vị nhập khẩu. Hộp không có nhãn phụ thường là hàng không đi đường chính ngạch, chất lượng và hạn dùng không ai đứng ra chịu.
Loại thứ ba là món hạn dùng ngắn đẩy cho kịp mùa. Bánh quy, hạt sấy, mứt có thể còn hạn khi giao nhưng hết hạn ngay sau rằm tháng Giêng. Người nhận để dành ăn dần hoặc biếu tiếp, đến lúc mở thì đã quá hạn.
Loại thứ tư là món "lấp chỗ": gói trà túi lọc vài gói, hũ mứt rất nhỏ, gói kẹo dẻo, đồ uống đóng lon. Không món nào có lỗi, nhưng khi chúng chiếm gần hết số món trong giỏ thì giỏ không còn giá trị như người mua nghĩ.
Cũng nên biết: một vài món "kém tiền" vẫn đáng có trong giỏ. Hũ muối mè, gói trà quê, túi bánh tráng có thể rẻ nhưng ngon, đúng vị. Độn là khi món đó có mặt để che sự thiếu hụt, không phải để làm giỏ ngon hơn.
Hỏi gì người bán trước khi đặt giỏ đóng sẵn?
Một người bán làm ăn đàng hoàng trả lời được hết các câu dưới đây mà không khó chịu. Người né tránh là tín hiệu đủ để đi chỗ khác.
- Xin danh sách món kèm quy cách. Tên món, trọng lượng hoặc dung tích, số lượng, không chỉ "trà, bánh, rượu".
- Hỏi xuất xứ món đắt nhất. Thường là rượu, sâm, yến hoặc hộp bánh nhập; hỏi nơi sản xuất và có nhãn phụ tiếng Việt không.
- Hỏi hạn dùng tối thiểu khi giao. Đề nghị món nào cũng còn hạn ít nhất qua hết tháng Giêng.
- Hỏi chính sách khi hết hàng. Nếu thay món thì thay bằng gì, có báo trước và có được từ chối không.
- Xin ảnh giỏ thật trước khi giao. Ảnh chụp giỏ đã đóng của chính đơn mình, có thể kèm ảnh chụp nghiêng.
- Hỏi cách đổi trả. Món vỡ, móp, hết hạn khi giao thì xử lý thế nào, trong bao lâu phải báo.
- Chốt bằng tin nhắn hoặc văn bản. Danh sách món, ngày giao, cách đổi trả đều nên nằm trong tin nhắn chốt đơn.
Ghi lại các câu trả lời. Đến khi nhận giỏ, đối chiếu với chính những gì người bán đã hứa.
Kiểm giỏ khi nhận: làm trong năm phút
Nhấc thử giỏ. So cảm giác nặng nhẹ với kích thước; giỏ nhẹ bất thường thì mở kiểm kỹ.
Đếm món qua lớp màng. Đối chiếu với danh sách đã chốt; món nào bị thay thì hỏi ngay.
Xem hạn dùng những món nhìn được. Nhất là bánh, hạt, mứt, đồ uống.
Kiểm nhãn phụ tiếng Việt của hàng nhập. Không có nhãn phụ thì ghi nhận lại và yêu cầu đổi.
Soi chai rượu. Nắp, niêm, tem, nhãn có đều đặn không; rượu có cặn lạ, nắp lỏng thì không đem biếu.
Xem có món móp, vỡ, rò rỉ. Hũ mật ong, hũ mứt, chai nước mắm dễ rỉ trong lúc vận chuyển.
Chụp ảnh ngay khi mở. Ảnh có ngày giờ là bằng chứng nếu cần đổi trả.
Báo người bán trong ngày. Đừng để đến sau Tết mới nói, lúc đó gần như không còn đổi được gì.
Lỡ mua phải giỏ độn thì xử lý ra sao?
Việc đầu tiên là đừng đem giỏ đó đi biếu nguyên trạng, nhất là khi có món đáng ngờ như rượu không rõ nguồn hay bánh không nhãn. Thà tháo ra, giữ lại phần vỏ và các món ổn, bỏ món đáng ngờ, rồi bổ sung bằng vài món mình chọn. Giỏ sẽ gọn hơn, ít món hơn, nhưng an toàn và mình không phải lo lúc người nhận mở ra.
Việc thứ hai là liên hệ người bán với ảnh chụp và tin nhắn chốt đơn. Người bán tử tế thường đổi món hoặc giảm tiền. Nếu họ im lặng, mình vẫn có quyền khiếu nại như một người tiêu dùng; với hàng có dấu hiệu giả hoặc không rõ nguồn, có thể phản ánh tới cơ quan quản lý thị trường hoặc tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở địa phương.
Việc thứ ba là rút kinh nghiệm cho năm sau: ghi lại người bán nào làm tốt, người bán nào không. Mùa Tết năm nào cũng lặp lại, và danh sách "chỗ quen đáng tin" là thứ tiết kiệm công nhiều nhất cho người lo quà cả nhà.
Riêng khi đã lỡ biếu đi rồi mới phát hiện, cách khéo nhất là nói thật một cách nhẹ nhàng với người nhận, nhất là khi món có vấn đề là thực phẩm hay rượu. Một câu nhắn "món này cháu mua phải hàng không chuẩn, cô chú đừng dùng giúp cháu" giữ được tình cảm và an toàn hơn nhiều so với im lặng.
Câu hỏi thường gặp
Rơm giấy trong giỏ quà bao nhiêu là hợp lý?
Rơm giấy chỉ nên làm lớp lót và chèn khe, không nên cao quá khoảng một phần ba giỏ. Khi nhìn nghiêng mà không thấy món nào chạm gần đáy, giỏ đó đang dùng rơm để làm đầy.
Rượu vang trong giỏ quà Tết có đáng tin không?
Tuỳ nguồn. Rượu nhập khẩu bán trong nước cần có nhãn phụ tiếng Việt và đơn vị nhập khẩu rõ ràng. Không rõ những thông tin đó thì nên chọn giỏ không rượu, nhất là khi biếu người lớn tuổi.
Hàng nước ngoài không có nhãn tiếng Việt có sao không?
Hàng nhập khẩu lưu thông trong nước phải có nhãn phụ tiếng Việt. Thiếu nhãn phụ thì không biết ai chịu trách nhiệm về chất lượng và hạn dùng, nên không phù hợp để làm quà.
Người bán thay món vì hết hàng có được không?
Được nếu báo trước, thay bằng món tương đương và mình đồng ý. Thay mà không báo, hoặc thay bằng món rẻ hơn hẳn, là lý do chính đáng để yêu cầu đổi hoặc giảm tiền.
Giỏ quà giá mềm có phải lúc nào cũng bị độn?
Không phải. Giỏ ít món, món đơn giản nhưng rõ nguồn vẫn là giỏ tốt. Vấn đề là giỏ giá mềm mà trông quá nhiều món và quá đầy, chênh lệch đó phải nằm ở đâu đó.
Phát hiện món hết hạn sau khi đã biếu thì làm gì?
Nhắn người nhận một câu thật lòng để họ đừng dùng, và đề nghị gửi bù món khác. Sau đó liên hệ người bán kèm ảnh và tin nhắn chốt đơn để đòi đổi trả.
