Người đi làm xa về quê ăn Tết nên chia lương thưởng theo đúng thứ tự: giữ trước quỹ sống tháng Giêng khi quay lại thành phố, giữ vé xe hai chiều, rồi mới tới tiền biếu bố mẹ, quà cho họ hàng và tiền mừng tuổi các cháu. Quà mang về nên gọn, mua sớm, đúng người; và không vay mượn chỉ để về quê cho có.
Với hàng triệu công nhân, người làm thuê, sinh viên vừa đi làm, lương tháng Mười Hai và thưởng Tết là khoản tiền lớn nhất trong năm, và cũng là khoản tiêu nhanh nhất. Áp lực về quê phải "ra dáng" đến từ nhiều phía: bố mẹ mong, họ hàng hỏi, bạn bè cùng quê so. Nhiều người về đến quê thì vui, nhưng quay lại thành phố trong tay không còn đủ tiền trọ tháng đầu năm.
Bài này viết cho những người đó: cách chia tiền, cách chọn quà mang về cho gọn và đúng, và những chỗ hay bị hớ trong mùa về quê.
Thứ tự ưu tiên: vì sao giữ quỹ tháng Giêng trước tiên
Tháng Giêng là tháng khó nhất của người đi làm xa. Nhiều nơi làm việc nghỉ dài, lương tháng đầu năm có khi trả muộn hoặc không đủ ngày công, tiền trọ thì vẫn phải đóng đầu tháng, chưa kể tiền ăn, tiền xăng những ngày đầu quay lại. Người tiêu hết trong Tết thường phải vay đồng nghiệp, hoặc tệ hơn là vay nóng qua ứng dụng, chỉ trong tuần đầu tiên.
Vì vậy khoản đầu tiên cần để riêng là quỹ sống tháng Giêng: đủ tiền trọ, tiền ăn, đi lại cho tới kỳ lương kế tiếp. Để vào một tài khoản riêng hoặc gửi lại người tin cậy ở thành phố, đừng mang hết về quê.
Khoản thứ hai là vé xe hai chiều. Vé Tết tăng giá và khan, vé chiều về sau Tết cũng không rẻ. Mua sớm, mua cả hai chiều nếu có thể, và tính luôn tiền xe ôm, xe buýt từ bến về nhà.
Chỉ sau khi đã giữ hai khoản này, phần còn lại mới là tiền cho Tết ở quê: biếu bố mẹ, quà họ hàng, mừng tuổi, chi tiêu trong những ngày ở nhà. Nghe có vẻ ít, nhưng đó là tiền thật mình có, không phải tiền mình sẽ phải vay.
Một khung chia tiền tham khảo
Tỷ lệ thật tuỳ thu nhập, khoảng cách về quê và hoàn cảnh gia đình. Khung dưới chỉ để hình dung thứ tự và các khoản cần có.
| Khoản | Gồm | Thứ tự ưu tiên | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Quỹ tháng Giêng | Tiền trọ, ăn, đi lại tới kỳ lương sau | 1 | Để riêng, không mang về quê |
| Vé xe hai chiều | Vé xe, tàu, máy bay, xe từ bến về nhà | 2 | Mua sớm, cả hai chiều |
| Biếu bố mẹ | Phong bao, quà cho bố mẹ, ông bà | 3 | Phần quan trọng nhất của Tết ở quê |
| Quà họ hàng, hàng xóm | Quà nhỏ giống nhau cho các nhà | 4 | Gọn, mua sớm ở thành phố hoặc mua ở quê |
| Mừng tuổi | Các cháu, con cháu họ hàng | 5 | Theo nếp nhà, không chạy theo người khác |
| Chi tiêu ở quê | Đi lại, cà phê bạn bè, góp cỗ | 6 | Đặt giới hạn trước khi về |
| Dự phòng | Ốm, hỏng xe, việc bất ngờ | Song song | Một khoản nhỏ không đụng tới |
Nếu sau khi giữ khoản 1 và 2, phần còn lại không đủ cho các khoản sau, hãy thu nhỏ khoản 4 đến 6 trước, giữ khoản 3.
Các bước chuẩn bị tiền và quà về quê
Làm từ khi biết lịch nghỉ Tết, không đợi tới hôm nhận thưởng:
- Ước tính tổng tiền sẽ có. Lương tháng cuối, thưởng nếu có, tiền tiết kiệm sẵn; chỉ tính khoản chắc chắn.
- Giữ quỹ tháng Giêng. Tách ra ngay khi nhận lương, chuyển sang chỗ riêng.
- Mua vé hai chiều. Ngay khi có lịch nghỉ; đặt ở kênh chính thức của nhà xe, ga tàu, hãng bay.
- Lên danh sách người nhận quà ở quê. Bố mẹ, ông bà, họ hàng gần, hàng xóm thân; hỏi bố mẹ nếu không nhớ.
- Quyết món quà chung. Một hai loại quà nhỏ giống nhau cho các nhà họ hàng, hàng xóm.
- Mua sớm, gọn. Đồ khô, nhẹ, dễ mang; đồ cồng kềnh mua ở quê nếu được.
- Đổi sẵn tiền mừng tuổi. Chuẩn bị đủ phong bao, chia sẵn trước khi về.
- Đặt giới hạn chi tiêu ở quê. Mang theo một khoản cố định, hết là dừng.
Một mẹo nhỏ: chụp ảnh tờ danh sách và để trong điện thoại. Về quê đông vui dễ quên, nhìn lại danh sách là biết còn ai chưa có quà.
Quà mang về quê: gọn, đúng, không phô trương
Quà mang về quê bằng xe khách, xe máy đường dài cần nhẹ, gọn, không dễ vỡ. Đồ khô như trà, cà phê, bánh, mứt, hạt; đồ dùng như khăn, áo ấm cho bố mẹ; đồ cho trẻ như sách, đồ chơi nhỏ. Tránh thùng nước ngọt, bia, đồ thuỷ tinh: nặng, dễ vỡ, và ở quê thường mua được.
Bố mẹ ở quê thường cần thứ thiết thực hơn thứ đẹp: áo ấm, chăn, nồi cơm điện mới, đôi dép tốt, hoặc đơn giản là tiền để tự mua. Hỏi bố mẹ đang thiếu gì trước khi mua. Một món đồ dùng được hằng ngày thường được nhắc tới cả năm.
Với họ hàng, hàng xóm, quà nhỏ giống nhau là đủ. Không ai ở quê đánh giá người đi làm xa qua giỏ quà to; người ta hỏi thăm công việc, sức khoẻ nhiều hơn. Áp lực "về quê phải sang" nhiều khi là do chính mình tự đặt ra, hoặc do so với vài người đi làm ăn khá trong làng.
Cách đóng gói và chọn vỏ cho quà đi đường dài được nói kỹ ở bài chọn vỏ giỏ quà Tết; còn nếu cần nhiều phần quà nhỏ giống nhau cho các nhà, xem cách mua gộp ở bài quà Tết đồng loạt cho hàng xóm, đồng nghiệp.
Ví dụ: hai người cùng phòng trọ, hai cái Tết
Hai người cùng làm một xưởng, cùng phòng trọ, cùng về một tỉnh. Người thứ nhất nhận lương thưởng là mang hết về quê, mua quà to cho mỗi nhà họ hàng, mừng tuổi theo mức của người anh họ đi làm ăn khá, đi cà phê bạn bè mỗi ngày. Mùng tám quay lại thành phố, trong túi không đủ tiền trọ, phải vay qua ứng dụng, sau đó mất gần nửa năm để trả xong.
Người thứ hai, ngay hôm nhận lương, chuyển quỹ tháng Giêng sang tài khoản riêng, đặt vé hai chiều từ trước. Phần còn lại, cô biếu bố mẹ phong bao và một chiếc áo ấm cho mẹ, mua một loại quà nhỏ giống nhau cho các nhà họ hàng, mừng tuổi theo nếp nhà mình. Tết ở quê không thiếu gì, và cô quay lại thành phố với đủ tiền trọ, tiền ăn.
Hai người không khác nhau về thu nhập. Khác nhau ở chỗ ai quyết định thứ tự chi tiêu trước khi tiền về tay.
Ví dụ này không phải để nói ai đúng ai sai: người thứ nhất muốn bố mẹ nở mày nở mặt, đó là tình cảm thật. Chỉ là tình cảm ấy không nên đổi bằng nửa năm trả nợ, và bố mẹ biết chuyện thì cũng không mong con như vậy.
Những chỗ hay bị hớ mùa về quê
Mua vé qua người lạ, trang không rõ. Mùa Tết có nhiều vé giả, vé "phe"; chỉ mua ở kênh chính thức.
Mang tiền mặt lớn trên xe. Chia nhỏ, cất kỹ, dùng chuyển khoản khi có thể; giữ tài sản ở bến xe, chỗ đông người.
Vay nóng qua ứng dụng. Lãi và phí cao, dễ bị đòi nợ khó chịu; quà Tết không đáng để đổi.
Mua quà cồng kềnh ở thành phố. Tốn phí gửi, dễ vỡ, trong khi ở quê mua được.
Mừng tuổi theo người khác. Theo mức của người khá giả nhất họ là chắc chắn vượt sức.
Không đặt giới hạn chi tiêu ở quê. Cà phê, nhậu, góp tiền vui chơi cộng lại thành khoản lớn.
Cho vay, góp vốn vội trong mấy ngày Tết. Lời mời làm ăn trong lúc vui vẻ ít khi được cân nhắc kỹ.
Mua sắm đồ dùng cá nhân đắt tiền để "về cho oai". Điện thoại, quần áo mới mua trả góp là khoản theo mình cả năm.
Giữ an toàn trên đường về và trong mấy ngày Tết
Không đi xe máy đường dài khi mệt. Nghỉ đủ trước khi đi, dừng nghỉ dọc đường; đi theo nhóm nếu có thể.
Không chở quá nặng, quá cồng kềnh. Hàng chất cao trên xe máy dễ mất lái, nhất là khi gió to.
Đã uống rượu bia thì không lái xe. Ngày Tết là lúc dễ quên nhất và cũng nguy hiểm nhất.
Giữ giấy tờ, tiền, điện thoại sát người. Bến xe, ga tàu ngày Tết rất đông.
Báo người nhà lịch trình. Đi lúc nào, dự kiến tới lúc nào, đi xe nào.
Mang thuốc cá nhân. Nếu đang điều trị bệnh, mang đủ thuốc cho cả kỳ nghỉ.
Để sẵn một khoản dự phòng không đụng tới. Hỏng xe, ốm giữa đường, cần đổi vé.
Sau Tết: quay lại thành phố và bắt đầu để dành cho năm sau
Ngày quay lại thành phố là lúc nên mở lại tờ danh sách chi tiêu Tết, dù chỉ vài phút trên xe. Khoản nào đúng dự tính, khoản nào vượt, vượt vì sao. Những ghi chú đó là thứ quý nhất cho mùa Tết năm sau, vì năm nào các khoản cũng lặp lại gần như y hệt.
Quỹ tháng Giêng đã để riêng thì dùng đúng việc của nó: tiền trọ, tiền ăn, đi lại cho đến kỳ lương đầu tiên. Đừng lấy ra để mua bù những thứ đã thấy ở quê. Tháng Giêng qua được êm là coi như cái Tết đã thật sự trọn vẹn.
Nhiều người đi làm xa có thói quen để dành "tiền Tết" từ giữa năm, mỗi tháng một khoản nhỏ vào một chỗ riêng. Đến tháng Chạp, dù thưởng có hay không, vẫn có sẵn tiền vé xe và tiền biếu bố mẹ. Cách này đơn giản nhưng đổi hẳn cảm giác của mùa về quê: từ lo lắng sang chủ động.
Và nếu năm nay về quê mà thấy bố mẹ cần một thứ gì lớn, như sửa mái nhà hay một chiếc xe đi chợ, hãy ghi lại và lên kế hoạch dành dụm cho nó trong năm, thay vì cố mua ngay trong mấy ngày Tết bằng tiền vay.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn hoặc nơi chính thức
Về lương thưởng: nếu nơi làm việc nợ lương, chậm trả hoặc thưởng Tết không đúng như đã thoả thuận trong hợp đồng hay quy chế, người lao động có thể hỏi công đoàn cơ sở, phòng nhân sự, hoặc cơ quan quản lý lao động ở địa phương để biết quyền lợi của mình. Mức thưởng cụ thể phụ thuộc thoả thuận và quy chế của từng nơi, nên đọc lại hợp đồng trước khi hỏi.
Về vay mượn: nếu đã lỡ vay qua ứng dụng và đang bị đòi nợ bằng cách đe doạ, làm phiền người thân, hãy lưu lại bằng chứng và báo cơ quan công an nơi mình ở; khi có nguy hiểm tức thời, gọi 113. Trước khi vay bất kỳ khoản nào, hỏi rõ tổng số tiền phải trả, không chỉ lãi suất quảng cáo.
Về vé và đi lại: chỉ mua vé ở kênh chính thức của nhà xe, ga tàu, hãng bay; khi có tranh chấp, hỏi trực tiếp đơn vị vận tải hoặc cơ quan chức năng tại bến, ga.
Về chi tiêu chung: nếu năm nào cũng về quê rồi quay lại trong nợ nần, có thể ngồi lại với người thân tin cậy, hoặc tham khảo các chương trình hướng dẫn quản lý tài chính cá nhân của công đoàn, ngân hàng, để lập một kế hoạch để dành từ giữa năm. Về chuyện cắt giảm khi tiền ít, bài năm khó khăn cắt giảm quà Tết thế nào có thêm gợi ý.
Câu hỏi thường gặp
Về quê ăn Tết nên mang bao nhiêu tiền?
Không có con số chung. Nguyên tắc là giữ trước quỹ sống tháng Giêng và vé xe hai chiều, phần còn lại mới chia cho biếu bố mẹ, quà họ hàng, mừng tuổi và chi tiêu ở quê.
Quà Tết mang về quê nên mua gì?
Đồ khô, nhẹ, gọn như trà, bánh, mứt; đồ dùng thiết thực cho bố mẹ như áo ấm, chăn; sách hoặc đồ chơi nhỏ cho trẻ. Tránh đồ nặng, dễ vỡ mà ở quê cũng mua được.
Có nên vay tiền để về quê ăn Tết không?
Không nên, đặc biệt là vay nóng qua ứng dụng. Thu nhỏ quà, nói thật với gia đình, và giữ quỹ tháng Giêng sẽ đỡ hơn nhiều so với nửa năm trả nợ.
Biếu bố mẹ bao nhiêu khi về quê là hợp lý?
Tuỳ thu nhập và hoàn cảnh, không cần so với người khác. Biếu bố mẹ là ưu tiên đầu tiên sau quỹ tháng Giêng và vé xe; nếu tiền ít, thu nhỏ quà họ hàng trước.
Mang tiền mặt về quê thế nào cho an toàn?
Chia nhỏ, cất sát người, hạn chế mang khoản lớn; chuyển khoản cho bố mẹ trước nếu có thể. Bến xe, ga tàu ngày Tết rất đông nên cần giữ kỹ tài sản.
Không có thưởng Tết thì về quê thế nào?
Vẫn giữ quỹ tháng Giêng và vé xe trước, phần còn lại chia cho bố mẹ là chính. Quà họ hàng có thể thay bằng món nhỏ hoặc lời chúc; nếu nơi làm nợ thưởng đã thoả thuận, hỏi công đoàn hoặc phòng nhân sự.
