Thực phẩm Tết kém chất lượng hay tập trung ở nhóm bán cân, không nhãn, không rõ nơi làm: giò chả dai giòn bất thường, mứt và hạt dưa màu sặc sỡ ra màu tay, khô bò, lạp xưởng, măng khô trôi nổi. Mẹo nhìn bằng mắt chỉ lọc được một phần; chọn nơi bán có nguồn rõ mới là lớp lọc chính.
Cao điểm Tết, lượng hàng tăng vọt trong vài tuần, nhiều cơ sở làm thêm, làm vội, gom hàng từ những nơi không quen. Người mua thì vội, chợ thì đông, thấy rẻ, thấy đẹp là lấy. Đây là mùa mà người làm ăn tử tế và người làm ẩu cùng bán chung một sạp.
Bài này nói những dấu hiệu đáng nghi của các món hay làm quà Tết, đồng thời nói thẳng chỗ nào mắt thường không thể biết được.
Giới hạn của mẹo nhìn bằng mắt
Trên mạng có rất nhiều mẹo: ấn ngón tay vào giò, đốt thử hạt dưa, ngửi mứt. Có mẹo giúp loại được hàng quá tệ, nhưng không mẹo nào thay được kiểm nghiệm. Một miếng giò có hàn the ít không khác mấy so với giò làm khéo; một loại phẩm màu được phép và một loại không được phép có thể cho ra màu giống nhau.
Vì vậy, người viết coi mẹo nhìn là bộ lọc thứ hai. Bộ lọc thứ nhất là nơi mua: cơ sở có tên, có địa chỉ, có nhãn, bán lâu năm cho khách quen, dám nói hàng lấy ở đâu. Món quà biếu đi thì càng nên qua bộ lọc này, vì người nhận tin vào mình chứ không tin vào sạp hàng.
Với giò chả, nhiều chợ và cửa hàng có bán que thử hàn the dùng tại nhà. Đây là cách đơn giản để yên tâm hơn nếu nghi ngờ, nhưng cũng cần làm đúng hướng dẫn kèm theo. Kết quả nghi ngờ thì không ăn, không biếu, và có thể phản ánh với cơ quan quản lý.
Điều cuối cùng: hàng rẻ bất thường là tín hiệu mạnh nhất. Thịt nạc, đường, hạt điều đều có giá thị trường. Giò bán rẻ hơn hẳn mặt bằng chung, khô bò rẻ ngang thịt tươi, hạt điều rẻ hơn mọi nơi thì phải có chỗ nào đó bị cắt bớt.
Giò chả, thịt chế biến: dấu hiệu đáng nghi
Dai giòn bất thường, ấn vào không lõm. Giò ngon có độ dai và đàn hồi, nhưng dai như cao su, cắt ra mặt cứng, khô là đáng nghi.
Để ngoài nhiều ngày không chua, không nhớt. Giò tươi để ngoài trời nóng sẽ hỏng nhanh. Giò để mãi không đổi là chuyện lạ.
Màu hồng đều quá, trắng bệch quá. Giò thường có màu hồng nhạt tự nhiên của thịt. Màu quá đậm hoặc quá trắng nên dè chừng.
Lá gói lỏng, nhiều lớp nilon thay lá. Không phải dấu hiệu chắc chắn nhưng thường đi cùng hàng làm vội.
Lạp xưởng đỏ chót, mỡ trắng bóc đều tăm tắp. Lạp xưởng làm thủ công thường không đều. Màu đỏ quá sặc sỡ có thể có phẩm màu.
Khô bò rẻ, sợi đều tăm tắp, vị ngọt gắt. Có thể không phải thịt bò, hoặc tẩm nhiều đường, phẩm màu để che vị.
Thịt hun khói, xúc xích không nhãn. Các món cần quy trình kiểm soát, bán cân không nhãn thì không có cách nào biết điều kiện làm.
Mứt, hạt, bánh kẹo: chỗ hay có vấn đề
Mứt màu quá rực, ra màu ở tay. Mứt gừng, mứt bí, mứt cà rốt có màu tự nhiên khá nhạt. Màu xanh đỏ chói, ra màu khi cầm là đã nhuộm, không rõ bằng gì.
Mứt dừa trắng bất thường, có mùi hắc. Dừa tươi làm mứt thường trắng ngà, không trắng như giấy. Có mùi lạ thì không nên mua.
Hạt dưa đỏ chói, nhuộm lem tay và môi. Hạt dưa nhuộm màu là chuyện phổ biến, loại phẩm màu dùng thì không ai đảm bảo khi bán cân.
Hạt rang có mùi dầu cũ, vị đắng. Hạt tồn từ năm trước đem rang lại, tẩm thêm muối, gia vị để che. Nếm một hạt trước khi mua cả cân.
Hạt điều vỡ, có chấm đen, mốc. Hạt mốc có thể chứa độc tố nấm mốc, không nên ăn cũng không nên tặng.
Kẹo bánh bán cân, không bao bì. Không biết ai làm, làm khi nào, thành phần gì. Hợp để mua ăn chơi thì cũng nên hạn chế, làm quà thì không.
Bánh kẹo nhái bao bì quen. Tên na ná, màu hộp na ná, giá rẻ hơn. Đọc kỹ tên và đơn vị sản xuất trên nhãn.
Hàng cận hạn dồn vào giỏ quà. Giỏ quà đóng sẵn là chỗ lý tưởng để đẩy hàng tồn. Kiểm hạn từng món.
Đồ khô và nông sản: những món hay bị "làm đẹp"
Măng khô vàng tươi, mùi hắc. Măng khô tự nhiên màu vàng nâu, không đều. Màu vàng sáng đều với mùi hắc có thể đã qua xông để giữ màu.
Nấm hương, mộc nhĩ không nhãn, không rõ nơi trồng. Hàng trôi nổi khó biết trồng ở đâu, bảo quản bằng gì. Chọn loại đóng gói có nhãn.
Tôm khô đỏ rực, nhuộm tay. Tôm khô tự nhiên màu cam hồng không đều. Đỏ chói, ra màu là đã nhuộm.
Mực khô thơm quá mức, mềm dẻo bất thường. Có thể đã tẩm hoặc để lâu rồi xử lý lại.
Trái cây tươi bóng loáng, cuống tươi mãi. Có thể đã qua xử lý bảo quản. Rửa kỹ, gọt vỏ với những loại ăn cả vỏ.
Gạo nếp, đậu xanh lẫn mọt, mùi ẩm. Hàng tồn kho lâu. Không nguy hiểm tức thì nhưng không xứng làm quà.
Rượu ngâm bán trôi nổi. Rượu không rõ nguồn có thể gây ngộ độc methanol, rất nguy hiểm. Chỉ dùng rượu có nhãn, nguồn rõ, và không tặng rượu cho người dưới 18 tuổi.
Chọn nơi mua: lớp lọc quan trọng hơn mọi mẹo
Người bán thời vụ là đặc sản của chợ Tết: chỉ xuất hiện vài tuần, bày hàng ở vỉa hè, đầu ngõ, trên mạng, rồi biến mất sau rằm. Không phải ai cũng làm ẩu, nhưng nếu hàng có vấn đề thì cũng không còn ai để hỏi. Với đồ biếu, người viết luôn ưu tiên chỗ bán còn ở đó sau Tết.
Cửa hàng quen, cơ sở làm giò chả, làm mứt lâu năm có một thứ rất khó giả: uy tín với khách cũ. Họ không dám đánh đổi cái đó lấy một mùa Tết. Hỏi họ lấy thịt ở đâu, làm ngày nào, để được mấy ngày; người làm thật thường trả lời cụ thể và không khó chịu.
Với hàng đóng gói, nhãn đầy đủ là điều kiện tối thiểu: tên đơn vị sản xuất, địa chỉ, ngày sản xuất, hạn dùng. Thiếu một trong những thứ này thì món đó không nên trở thành quà, dù ngon cỡ nào.
Đặt online thì càng phải tỉnh. Ảnh đẹp, lời khen dày đặc, đếm ngược "chỉ còn hôm nay" là chiêu giục quyết nhanh quen thuộc mùa Tết. Một cửa hàng đàng hoàng không ngại cho xem ảnh nhãn thật của lô hàng sắp giao, kể cả khi khách hỏi hơi kỹ.
Gặp hàng nghi ngờ hoặc người ăn bị khó chịu: làm gì
Phần lớn sự cố chỉ là đau bụng nhẹ, nhưng có những dấu hiệu không được chờ.
- Ngừng ăn, cất riêng phần còn lại. Giữ cả bao bì, hoá đơn nếu có. Đây là chứng cứ nếu cần phản ánh.
- Theo dõi người đã ăn. Nôn, tiêu chảy nhiều, sốt, mệt lả, nhìn mờ, khó thở, lơ mơ thì đi cấp cứu ngay hoặc gọi 115.
- Người già, trẻ nhỏ, người có bệnh nền: đi khám sớm. Nhóm này mất nước nhanh và diễn tiến nặng nhanh hơn người khoẻ.
- Báo cho người cùng ăn, người đã được biếu cùng món. Để họ ngừng ăn và theo dõi.
- Phản ánh với cơ quan quản lý. Có thể báo cho UBND phường, xã nơi mình ở hoặc cơ quan quản lý an toàn thực phẩm địa phương để được hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Que thử hàn the có chính xác không?
Que thử chỉ cho kết quả sơ bộ, và chỉ đáng tin khi làm đúng hướng dẫn đi kèm. Muốn kết luận chắc chắn phải có kiểm nghiệm ở phòng thí nghiệm; với món đã nghi thì cứ coi như không đạt, đừng thử may rủi.
Mứt màu tự nhiên trông thế nào?
Mứt gừng vàng ngà, mứt bí trắng trong, mứt cà rốt cam nhạt, mứt dừa trắng ngà. Màu nhạt và không đều là bình thường; màu chói, đều tuyệt đối, ra màu tay thì nên tránh.
Mua đồ Tết ở chợ có an toàn không?
Chợ có hàng tốt và hàng kém bán cạnh nhau. Mua ở sạp quen, có nguồn rõ, hàng có nhãn với món chế biến sẵn thì an tâm hơn nhiều so với mua của người bán thời vụ chỉ xuất hiện dịp Tết.
Hạt dưa nhuộm màu có độc không?
Tùy phẩm màu dùng, mà khi bán cân thì không ai biết. Với trẻ nhỏ, hạt dưa còn có nguy cơ hóc. Nếu vẫn muốn bày hạt dưa, chọn loại đóng gói có nhãn, màu nhạt tự nhiên.
Rượu quà biếu nghi giả thì làm sao?
Không uống, không biếu lại. Rượu giả, rượu không rõ nguồn có thể chứa methanol gây ngộ độc nguy hiểm. Giữ lại chai và hoá đơn, phản ánh với nơi bán hoặc cơ quan quản lý.
