Đặc sản miền Bắc làm quà Tết mà để được lâu gần như đều là món khô, ít nước, đóng gói kín: trà Thái Nguyên, chè Shan tuyết vùng núi phía Bắc, ô mai Hà Nội, bánh đậu xanh Hải Dương, mật ong bạc hà Hà Giang, gạo nếp cái hoa vàng, miến dong. Những món làm nên hương vị Tết Bắc như cốm, giò chả, nem chua thì ngon nhất khi ăn tươi, chỉ hợp biếu người ở gần trong vài ngày.
Người miền Bắc đi Tết hay mang theo một gói trà, đó gần như là phản xạ. Nhưng chọn đặc sản Bắc làm quà cho người ở xa, hay cho người miền Nam chưa quen vị, thì cần tính kỹ hơn: món nào chịu được vài tuần đường xa và độ ẩm tháng Chạp, món nào người nhận biết cách dùng, món nào hay bị làm nhái. Dưới đây tách thành món để lâu, món chỉ nên biếu gần, và cách chọn theo người nhận.
Những đặc sản miền Bắc để lâu, dễ làm quà
Trà Thái Nguyên. Món quà Tết quen thuộc nhất của người Bắc. Trà khô đóng túi kín để được khá lâu nếu tránh ẩm, tránh mùi. Người nhận không uống trà thường xuyên vẫn dùng được để mời khách ngày Tết.
Chè Shan tuyết. Lá từ những cây chè lâu năm trên núi cao phía Bắc, búp có lớp lông tơ trắng. Vị khác trà Thái Nguyên, hợp người đã quen uống trà và muốn thử cái mới.
Ô mai Hà Nội. Mơ, mận, sấu, gừng tẩm đường, muối, cam thảo. Hợp làm quà cho người lớn tuổi quen vị Hà Nội cũ, và cho người ở xa nhớ Hà Nội.
Bánh đậu xanh Hải Dương. Nhỏ, nhẹ, dễ chia, hợp đi kèm ấm trà. Loại đóng hộp kín để được lâu hơn loại gói giấy bán lẻ.
Mật ong bạc hà Hà Giang. Lấy từ mùa hoa bạc hà trên cao nguyên đá. Đóng chai kín, để được lâu; là món dễ bị pha trộn nên cần mua đúng chỗ.
Gạo nếp cái hoa vàng. Loại nếp người Bắc quý để gói bánh chưng, đồ xôi ngày Tết. Món quà thiết thực cho nhà có người nấu.
Miến dong. Khô, nhẹ, để được lâu, nấu được món miến gà, miến măng quen thuộc ngày Tết.
Mắc khén và gia vị Tây Bắc. Nhỏ gọn, mùi thơm lạ, hợp người thích nấu ăn. Cần đóng kín để mùi không lan sang món khác.
Hạt dẻ Trùng Khánh. Mùa hạt dẻ vào khoảng thu, tới Tết nhiều hàng đã là hàng trữ. Mua hạt còn khô, chắc, không mốc, và dùng sớm.
Những món ngon nhưng không nên biếu xa
Cốm làng Vòng và bánh cốm Hà Nội là hương vị rất Bắc, nhưng cốm tươi chỉ ngon trong vài ngày, bánh cốm cũng không để được lâu. Biếu người ở cùng thành phố thì quý, gửi đi xa thì tới nơi đã khô cứng hoặc mất mùi.
Giò chả là món không thể thiếu trên mâm cỗ Tết Bắc, nhưng cần bảo quản lạnh và ăn trong thời gian ngắn. Biếu người gần, mang trực tiếp thì được; gửi xe đi tỉnh mùa Tết, nhiều ngày ngoài tủ lạnh là chuyện đáng lo về an toàn thực phẩm.
Nem chua, thịt đông, dưa hành tự muối cũng thuộc nhóm này. Ngon nhất khi làm và ăn ngay trong nhà, không hợp làm quà đi đường dài.
Thịt trâu gác bếp, lạp xưởng hay các món thịt khô Tây Bắc thì để được lâu hơn, nhưng lại là nhóm bị làm nhái nhiều nhất trên thị trường. Nếu không có nguồn tin cậy, chọn trà hoặc mật ong làm quà sẽ an toàn hơn.
Chọn đặc sản miền Bắc theo người nhận
Cùng là đặc sản Bắc, mỗi món hợp một kiểu người nhận khác nhau.
| Món | Hợp với ai | Cần để ý |
|---|---|---|
| Trà Thái Nguyên | Gần như mọi gia đình, người lớn tuổi, sếp, đối tác | Tránh ẩm, tránh để cạnh món có mùi mạnh |
| Chè Shan tuyết | Người sành trà, muốn thử vị khác | Nhiều loại "Shan tuyết" không rõ vùng, mua nơi tin cậy |
| Ô mai | Người lớn tuổi quen vị Hà Nội, người ở xa nhớ quê | Có đường và muối, hỏi trước với người kiêng |
| Bánh đậu xanh | Nhà có khách, người thích đồ ngọt nhẹ | Nhiều đường, không hợp người phải kiêng đường |
| Mật ong bạc hà | Gia đình có người dùng mật ong thường ngày | Không cho trẻ dưới một tuổi; dễ bị pha trộn |
| Nếp cái hoa vàng, miến dong | Nhà có người nấu cỗ Tết | Nặng, cồng kềnh nếu gửi xa |
| Mắc khén, gia vị | Người thích nấu ăn, tò mò món lạ | Mùi mạnh, đóng kín riêng |
Vì sao trà vẫn là quà Tết miền Bắc an toàn nhất?
Trà gần như không bao giờ thừa trong nhà người Việt dịp Tết. Khách đến chúc Tết thì mời trà; người nhận không uống cũng có chỗ dùng. Trà khô, nhẹ, không cần lạnh, để được lâu nếu kín. Hiếm có món quà nào ít rủi ro hơn.
Cái khó của trà là chọn đúng. Trà Thái Nguyên thật có búp nhỏ, săn, nước pha màu xanh vàng, vị chát nhẹ rồi ngọt hậu. Trà bị ướp hương, nhuộm màu thì nước xanh quá đậm, mùi thơm gắt và mất nhanh sau vài nước. Người uống trà lâu năm nhận ra ngay; người mua lần đầu thì khó.
Nếu không rành trà, cách an toàn là mua ở nơi bán trà lâu năm, xin pha thử ngay tại chỗ, và mua loại đóng gói có ghi nơi sản xuất rõ ràng. Đừng chọn theo cái hộp: hộp sơn mài, hộp gỗ chạm khắc thường đắt hơn trà bên trong.
Một điểm hay bị bỏ qua: trà hút mùi rất mạnh. Đặt gói trà cạnh hũ mắm, gói mắc khén hay cả bánh có mùi trong cùng một hộp quà, vài ngày sau trà sẽ ám mùi. Khi phối hộp, để trà trong túi kín riêng, đặt cách xa món có mùi.
Mẹo mua và chuẩn bị đặc sản Bắc làm quà
Mua trà gần ngày đi. Trà mới thì thơm hơn. Mua quá sớm mà cất không kỹ, tới Tết trà đã nhạt.
Xin thử trước khi mua. Trà, ô mai, bánh đậu xanh đều có thể nếm thử. Người bán đàng hoàng không ngại cho thử.
Kiểm nhãn và hạn dùng. Món đóng gói phải có tên cơ sở sản xuất, địa chỉ, hạn dùng. Hàng không nhãn khó biết nguồn.
Chia nhỏ khi biếu nhiều nhà. Một túi trà lớn chia thành nhiều gói nhỏ đóng kín, biếu được nhiều người mà vẫn tươm tất.
Tách món mùi mạnh. Mắc khén, gia vị Tây Bắc đóng túi kín hai lớp, để riêng.
Mang theo người khi đi xa. Trà, ô mai, bánh đậu xanh nhẹ, có thể xách theo trên xe, tàu, máy bay thay vì gửi hàng.
Hỏi người nhận có kiêng gì không. Ô mai, bánh đậu xanh nhiều đường; người tiểu đường nên hỏi bác sĩ trước khi ăn.
Đừng mua theo lời "hàng xách tay từ vùng". Đặc sản bán theo lời kể khó kiểm chứng; ưu tiên nơi bán có địa chỉ cố định.
Câu hỏi thường gặp
Đặc sản miền Bắc nào làm quà Tết cho người miền Nam?
Trà Thái Nguyên, ô mai, bánh đậu xanh là những món dễ dùng, dễ mang. Chè Shan tuyết hợp người thích trà. Tránh món cần lạnh như giò chả, nem nếu phải đi đường xa.
Trà Thái Nguyên làm quà để được bao lâu?
Trà khô đóng kín, tránh ẩm và mùi, để được khá lâu. Tuy vậy trà ngon nhất khi còn mới, nên dùng trong mùa Tết. Hạn dùng cụ thể xem trên bao bì của cơ sở sản xuất.
Có nên biếu Tết bằng giò chả cho người ở xa?
Không nên nếu phải đi đường dài nhiều ngày không có tủ lạnh. Giò chả cần bảo quản lạnh và ăn trong thời gian ngắn. Biếu người ở gần, mang trực tiếp thì phù hợp hơn.
Mật ong bạc hà có hợp làm quà cho mọi người không?
Hợp với người lớn có thói quen dùng mật ong. Không cho trẻ dưới một tuổi dùng mật ong. Người tiểu đường nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Đặc sản Tây Bắc nào làm quà mà ít bị làm nhái?
Thịt trâu gác bếp và các món thịt khô hay bị làm nhái. Các món như chè Shan tuyết, mắc khén ít rủi ro hơn nhưng vẫn cần mua nơi tin cậy. Nếu không có nguồn chắc chắn, trà là lựa chọn an toàn.
Ô mai Hà Nội có hợp biếu người già không?
Hợp với người lớn tuổi quen vị Hà Nội. Chọn loại mềm nếu người nhận răng yếu. Ô mai có đường và muối, người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ về lượng dùng.
