Câu "mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy" nghĩa là ngày đầu năm dành cho họ nội, ngày thứ hai cho họ ngoại, ngày thứ ba đi thăm thầy cô. Thời nay, hai bên nội ngoại ở hai tỉnh, nghỉ Tết lại ngắn, nên nhiều nhà xếp lại thứ tự. Đổi thứ tự không sai lễ, miễn là người lớn hai bên được báo trước và không bên nào thấy mình bị gạt xuống cuối.
Bài này không bàn chuyện đúng sai của tục cũ, mà đi vào chỗ người làm dâu, làm rể hay vướng: chọn đi bên nào trước, nói với bố mẹ thế nào, mỗi nhà mang gì, ngồi bao lâu, và mùng ba đi thầy cô thì đi ai.
Câu tục ngữ ấy thực ra nói gì?
Trong nếp cũ, "Tết cha" là đi Tết bên nội: về nhà ông bà nội, thắp hương bàn thờ tổ tiên bên nội, chúc Tết các bác, các chú. "Tết mẹ" là sang bên ngoại. "Tết thầy" là đến chúc Tết thầy dạy chữ, về sau mở rộng thành thầy cô nói chung, cả thầy dạy nghề. Thứ tự này phản ánh nếp gia đình phụ hệ ngày trước, khi con cháu thường sống quanh nhà nội.
Cái lõi của câu ấy không nằm ở con số ngày, mà ở chỗ những người cần tri ân đều được đến thăm trong mấy ngày đầu năm, theo một trật tự cả nhà biết trước. Giữ được cái lõi đó thì ngày nào đi đâu có thể linh động.
Ở nhiều gia đình miền Nam, mùng một thường ở nhà cúng ông bà và đón người đến, các ngày sau mới đi thăm. Ở nhiều làng miền Bắc, sáng mùng một con cháu tụ về nhà trưởng họ. Mỗi nơi một nếp, nên đừng mang nếp nhà mình ra phán nhà người khác làm sai.
Cũng nên nhớ rằng "Tết thầy" ngày nay không còn bắt buộc phải là mùng ba. Nhiều thầy cô về quê, đi chơi, hoặc ngại tiếp khách. Nhắn hỏi trước thì tốt hơn đến đúng mùng ba mà nhà đóng cửa.
Khi hai bên nội ngoại ở xa nhau thì xếp thế nào?
Luân phiên theo năm. Năm nay ăn Tết bên nội, năm sau bên ngoại. Cách này công bằng và dễ nói nhất, nhưng phải thống nhất từ đầu và giữ đúng, đừng để mỗi năm lại bàn lại.
Chia theo ngày, theo đường đi. Bên nào gần thì ghé trước rồi đi tiếp, tránh chạy ngược chạy xuôi. Hai bên ở hai đầu đường cao tốc thì đừng cố gói cả hai vào mùng một.
Đêm giao thừa ở một bên, mùng một ở bên kia. Nhiều nhà trẻ chọn cách này khi hai bên cùng thành phố. Đêm giao thừa cúng ở nhà mình hoặc nhà nội, sáng mùng một sang ngoại chúc Tết.
Bên nào có người già yếu thì ưu tiên. Ông bà đã yếu, không biết còn bao nhiêu cái Tết nữa thì nên được ưu tiên ngày đẹp và thời gian dài hơn. Bên kia thường cũng hiểu và nhường.
Báo lịch từ trước Tết. Đừng để mùng một mới gọi điện "chắc chiều con qua". Bố mẹ còn chuẩn bị cỗ, chờ con cháu. Báo lịch từ tuần cuối tháng Chạp là phải phép.
Người nói là con đẻ, không phải con dâu con rể. Chồng thưa với bố mẹ chồng, vợ thưa với bố mẹ đẻ. Con dâu tự đứng ra xin về ngoại sớm thường bị hiểu lệch dù ý tốt.
Không về được thì gọi video đúng giờ. Năm phải trực, phải ở lại thành phố thì gọi vào đúng lúc cả nhà đang quây quần, đừng gọi lúc ông bà đã đi nghỉ.
Quà gửi về đủ cho cả hai bên. Bên không được về năm đó vẫn nhận quà biếu trước Tết, gửi sớm, để thấy mình không bị quên.
Mỗi nhà nên mang gì, ngồi bao lâu?
Mức dưới đây là gợi ý theo vai, không theo giá. Điều cần giữ là bên nội và bên ngoại được đối xử tương đương.
| Nơi đến | Mang gì | Ngồi bao lâu | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Nhà ông bà, bố mẹ | Quà biếu đã gửi trước Tết; ngày Tết mang phong bao mừng tuổi | Ăn bữa cơm Tết, ở lại theo lịch đã báo | Thắp hương bàn thờ, chúc Tết từng người lớn |
| Nhà bác, chú, cô, dì ruột | Hộp mứt, trà hoặc giỏ trái cây nhỏ; lì xì các cháu | Khoảng một tuần trà, nếu được mời cơm thì ở lại | Thắp hương nếu nhà có bàn thờ ông bà chung |
| Nhà họ hàng xa | Quà nhẹ hoặc không cần, lì xì trẻ con | Ngắn, vài chục phút | Đi cùng người lớn trong nhà để được giới thiệu |
| Nhà thầy cô | Quà nhỏ mang ý tri ân: trà, hoa, sách | Ngắn, để thầy cô còn tiếp khách khác | Hẹn trước, kể chuyện công việc, đừng nhờ vả |
| Hàng xóm thân | Không bắt buộc quà, có thể đĩa mứt nhà làm | Ghé chúc Tết vài phút | Lì xì trẻ con nếu gặp |
Quy tắc chung: đến nhà ai cũng đừng đến giờ người ta đang ăn cơm hoặc nghỉ trưa, trừ khi được mời.
Mùng 3 Tết thầy: đi thăm ai, mang gì?
Thầy cô còn nhớ mình. Ưu tiên thầy cô từng gắn bó thật: cô chủ nhiệm, thầy dạy nghề, người hướng dẫn luận văn. Đi chúc cho có lệ những người không còn nhớ tên mình thì cả hai bên đều ngượng.
Đi theo nhóm lớp. Một nhóm bạn cũ góp chung một món quà, cử người liên hệ trước. Thầy cô tiếp một lần mà gặp được nhiều trò thì vui hơn mỗi người một lượt.
Quà mang ý tri ân, không mang ý trao đổi. Hộp trà, giỏ trái cây, chậu hoa, cuốn sách thầy thích. Phụ huynh đang có con học thầy cô đó thì nên giữ quà ở mức lễ nghi, tránh thành chuyện nhờ vả điểm số.
Nhắn hỏi trước một hai ngày. Nhiều thầy cô đã nghỉ hưu, sức khoẻ yếu, hoặc về quê ăn Tết. Đến bất ngờ dễ gặp cảnh nhà đóng cửa hoặc làm người già mệt.
Kể chuyện của mình, đừng kể khổ. Thầy cô vui nhất khi nghe trò đang sống tử tế. Đầu năm không nên than chuyện công việc hay nhờ thầy giới thiệu việc.
Thầy cô đã mất thì thắp hương. Nhiều học trò vẫn giữ lệ đến thắp hương thầy cô cũ dịp đầu năm. Báo gia đình trước, mang theo nén hương, ít hoa quả.
Ngồi ngắn. Mùng ba là ngày thầy cô tiếp nhiều đoàn. Chúc Tết, hỏi thăm sức khoẻ, rồi xin phép về khi thấy có đoàn khác đến.
Những tình huống dễ làm phật lòng và cách gỡ
Tình huống hay gặp nhất là bố mẹ một bên hỏi "sao năm nào cũng bên kia trước". Câu trả lời tốt nhất là có sẵn một nguyên tắc đã thống nhất, ví dụ luân phiên theo năm, và người nói là con đẻ. Có nguyên tắc rồi thì không còn là chuyện ai thương ai hơn.
Tình huống thứ hai là về muộn hơn đã hẹn vì kẹt xe. Đường về quê ngày Tết rất khó đoán, nhất là các ngày cận Tết và chiều mùng hai, mùng ba. Gọi điện báo sớm khi thấy sẽ trễ, đừng để ông bà ngồi chờ mâm cơm nguội.
Tình huống thứ ba là hai bên cùng muốn con cháu về đêm giao thừa. Đây là lúc nên nhờ chính hai bên bố mẹ nói chuyện với nhau, hoặc chọn cách luân phiên cứng. Vợ chồng tự quyết rồi thông báo thường dễ làm một bên buồn hơn.
Cuối cùng, nhà có tang trong năm thì thứ tự đi Tết cũng thay đổi: nhiều nơi kiêng đến chúc Tết nhà có tang vào sáng mùng một, con cháu trong nhà cũng hạn chế đi xông đất nhà khác. Không chắc thì hỏi người lớn trong họ.
Câu hỏi thường gặp
Con dâu có được về nhà ngoại ngày mùng một không?
Được, nếu hai bên đã thống nhất. Nhiều gia đình trẻ luân phiên theo năm hoặc chia giao thừa ở một bên, mùng một ở bên kia. Quan trọng là chồng đứng ra thưa với bố mẹ chồng từ trước Tết.
Mùng 3 Tết thầy có bắt buộc đi đúng ngày không?
Không bắt buộc. Ý của tục là tri ân thầy cô trong những ngày đầu năm. Nhắn hỏi lịch trước và đến hôm thầy cô tiện thì tốt hơn đến đúng mùng ba mà gặp lúc nhà vắng.
Đi Tết nhà họ hàng có cần mang quà không?
Họ hàng gần như bác, chú, cô, dì ruột thì nên có một món quà nhỏ. Họ hàng xa thì chúc Tết và lì xì trẻ con là đủ. Mang quà quá to đến nhà họ hàng xa đôi khi làm chủ nhà khó xử.
Năm nay không về quê được thì làm gì cho phải?
Gửi quà biếu về trước Tết, gọi video đúng lúc cả nhà quây quần, và hẹn một dịp về thăm sau Tết. Người già nhớ việc con cháu nghĩ tới mình hơn là nhớ đúng ngày.
Đi chúc Tết nên ngồi bao lâu?
Họ hàng xa, hàng xóm thì vài chục phút. Nhà ông bà, bố mẹ thì ở theo lịch đã báo. Mùng ba nhà thầy cô thường đông khách, nên chúc Tết xong là xin phép về.
