Lời chúc Tết khéo là lời chúc đúng điều người nghe đang mong, nói ngắn, có gọi tên người và có một chi tiết chỉ người đó mới có. Chúc ông bà khoẻ để còn đi lễ chùa đầu năm thì ấm hơn câu "chúc ông bà sống lâu trăm tuổi" ai cũng nói. Điều nên tránh là chúc kiểu ép người khác theo mong muốn của mình: giục cưới, giục sinh con, hỏi lương thưởng.
Người làm dâu, làm rể nhiều năm hiểu rằng mấy câu chúc đầu năm được nhớ lâu hơn cả quà. Dưới đây là cách chúc theo từng người nhận, những câu nên tránh, và cách đỡ khi chính mình bị hỏi chuyện tế nhị.
Vì sao lời chúc sáo rỗng lại dễ làm người nghe nhạt?
Ngày Tết, mỗi người lớn tuổi nghe hàng chục lời chúc, phần lớn giống nhau từng chữ: an khang thịnh vượng, vạn sự như ý, sống lâu trăm tuổi. Những câu ấy không sai, nhưng nghe xong không đọng lại gì, vì nó không dành cho riêng ai.
Một lời chúc được nhớ thường có ba thứ: gọi đúng vai người nghe, nhắc một điều cụ thể trong năm qua của họ, và chúc một điều họ thật sự cần. Chúc bố "năm nay chân đỡ đau, còn đi câu với mấy bác" có sức nặng hơn hẳn "chúc bố mạnh khoẻ".
Ngược lại, câu chúc mang ý áp đặt làm người nghe mệt: "năm nay lấy chồng đi nhé", "sang năm phải có đứa nữa cho đủ nếp tẻ". Người nói tưởng là quan tâm, người nghe chỉ thấy đang bị đếm xem mình thiếu gì so với người khác.
Nói ngắn cũng là một phần của khéo. Đứng trước ông bà đọc một tràng thành ngữ dài thì vừa mất tự nhiên vừa làm người già phải đứng nghe. Hai, ba câu có hồn là vừa.
Chúc ai, chúc điều gì?
Bảng dưới gợi ý hướng chúc theo người nghe. Đừng học thuộc nguyên câu, hãy thay vào đó một chi tiết của chính người ấy.
| Người nghe | Nên chúc | Nên tránh |
|---|---|---|
| Ông bà lớn tuổi | Ăn ngon, ngủ yên, chân tay còn khoẻ để đi lại, con cháu sum vầy | Nhắc tuổi tác theo kiểu đếm năm còn lại |
| Bố mẹ chồng, bố mẹ vợ | Sức khoẻ, cảm ơn một việc cụ thể bố mẹ đã giúp trong năm | Nói chuyện nhà mình với giọng than |
| Thầy cô | Sức khoẻ, niềm vui với học trò, cảm ơn một điều thầy cô đã dạy | Nhờ vả, nhắc chuyện điểm số |
| Người đang ốm | Mau hồi phục, chóng ra viện, năm mới nhẹ người hơn | Kể bệnh của người khác, khuyên chữa theo mẹo |
| Người vừa mất việc, làm ăn thua lỗ | Sức khoẻ, bình an, gặp người tốt | Chúc "phát tài phát lộc" ầm ĩ, hỏi đã có việc chưa |
| Cặp vợ chồng hiếm muộn | Sức khoẻ, hạnh phúc, năm mới nhẹ nhõm | Bất kỳ câu nào về chuyện con cái |
| Người vừa mất người thân | Bình an, giữ gìn sức khoẻ, gia đình vượt qua | Lời chúc vui ồn ào, chúc "năm mới vui vẻ" |
| Trẻ con | Ngoan, học giỏi theo cách riêng của bé, mau lớn | So sánh với anh chị em họ |
Với người đang có nỗi buồn, một câu "mong năm nay nhà mình nhẹ nhõm hơn" thường đủ, không cần thêm.
Những câu hỏi đầu năm nên tránh
"Bao giờ cưới?" Người độc thân nghe câu này cả chục lần trong một buổi. Có người đang chia tay, có người chọn sống một mình. Nếu thật lòng quan tâm, hỏi riêng lúc khác, không phải giữa mâm cỗ.
"Bao giờ có con, sao chưa có đứa nữa?" Chuyện con cái có thể là nỗi đau thầm lặng: hiếm muộn, sảy thai, bệnh tật. Không ai muốn kể chuyện đó trước cả họ.
"Lương, thưởng Tết được bao nhiêu?" Hỏi để so, người được ít thì ngại, người được nhiều thì khó trả lời. Chuyện tiền bạc của nhà người khác không phải chuyện để mở đầu năm.
"Sao béo thế, sao gầy thế?" Nhận xét ngoại hình tưởng là thân mật, nhưng có thể chạm vào bệnh tật hoặc nỗi tự ti của người nghe.
"Đã có việc chưa?" Với sinh viên mới ra trường hoặc người vừa nghỉ việc, câu này như bị điểm danh. Hỏi "dạo này con thích làm gì" nhẹ hơn nhiều.
"Học hành thế nào, được mấy điểm?" Trẻ con bị hỏi điểm trước họ hàng rất sợ, nhất là khi bị so với anh chị em họ. Hỏi bé đang thích môn gì, đọc sách gì.
"Nhà mua hết bao nhiêu, xe giá bao nhiêu?" Câu này hay thành so bì giữa các nhà. Khen nhà đẹp là đủ.
"Sao năm nay không về?" Người không về được thường đã có lý do và đã áy náy. Hỏi theo kiểu trách chỉ làm họ khó xử hơn.
Soạn lời chúc riêng cho người quan trọng
Với ông bà, bố mẹ hai bên, thầy cô, nên chuẩn bị trước vài câu. Không phải học thuộc, chỉ để khỏi lúng túng.
- Nhớ lại một việc trong năm. Một chuyến đi, một trận ốm đã qua, một lần người đó giúp mình.
- Chọn một điều người đó đang mong. Khoẻ để đi lễ, cháu thi đỗ, vườn cây ra trái, căn nhà sửa xong.
- Ghép thành hai câu. Một câu cảm ơn hoặc nhắc lại việc đã qua, một câu chúc điều đang mong.
- Nói bằng giọng của mình. Không cần văn hoa. Người lớn tuổi nghe giọng thật thì biết là lời thật.
- Kết bằng một cử chỉ. Đưa phong bao bằng hai tay, rót chén trà, hoặc cúi đầu chào. Lời chúc khép lại bằng hành động thì trọn hơn.
Khi chính mình bị hỏi chuyện tế nhị thì đỡ thế nào?
Bị hỏi "bao giờ cưới" giữa mâm cỗ, cách nhẹ nhất là trả lời vui mà khép lại: "Có tin vui con báo cô trước ạ", rồi hỏi ngược một chuyện của người hỏi. Không cần giải thích, cũng không cần cáu. Người hỏi phần lớn chỉ thuận miệng.
Với chuyện lương thưởng, câu trả lời gọn là "cũng đủ tiêu cô ạ, năm nay công việc ổn". Đừng nói con số, vì nói ra là bị đem so ngay trong buổi đó.
Nếu câu hỏi chạm vào nỗi đau thật, như hiếm muộn hay vừa mất việc, mình có quyền không trả lời. Một câu "chuyện đó để con kể cô sau" rồi đứng dậy rót trà là đủ. Người tinh ý sẽ hiểu.
Còn khi thấy người khác đang bị hỏi dồn, người ngồi cạnh có thể đỡ giúp bằng cách chuyển chủ đề: mời ăn món mới, hỏi chuyện vườn cây, chuyện con mèo trong nhà. Đó là kiểu tử tế ít ai nhận ra nhưng rất quý ngày Tết.
Câu hỏi thường gặp
Chúc Tết ông bà nên nói gì cho ngắn mà ấm?
Gọi ông bà, nhắc một điều cụ thể như sức khoẻ năm qua hay một việc ông bà thích làm, rồi chúc điều đó tiếp tục. Ví dụ chúc ông năm nay chân khoẻ để còn chăm vườn. Hai câu là đủ.
Có nên chúc Tết bằng tin nhắn gửi hàng loạt?
Với người quen sơ thì tạm được. Với người thân, thầy cô, sếp cũ thì nên viết riêng, có tên người nhận và một chi tiết riêng. Tin nhắn copy giống hệt nhau người nhận nhận ra ngay.
Chúc Tết người vừa mất người thân có được không?
Được, nhưng nên nói lời thăm hỏi, mong gia đình bình an và giữ gìn sức khoẻ. Tránh lời chúc vui ồn ào. Nếu không chắc, gọi điện hỏi thăm thay vì đến nhà.
Lỡ hỏi một câu làm người khác buồn thì làm sao?
Xin lỗi ngắn gọn, chuyển sang chuyện khác và không hỏi thêm. Sau Tết có thể nhắn riêng hỏi thăm nếu thân. Đừng giải thích dài trước đám đông.
Chúc Tết sếp cũ, thầy cô cũ qua điện thoại thế nào?
Gọi vào giờ hợp lý, giới thiệu mình là ai nếu lâu không liên lạc, cảm ơn một điều cụ thể và chúc sức khoẻ. Nói ngắn, vì đầu năm người ta nhận nhiều cuộc gọi.
