Lì xì bao nhiêu là vừa không có một con số chung cho mọi nhà. Mức vừa là mức mình giữ được đều tay với mọi đứa trẻ cùng vai, không làm bố mẹ đứa trẻ thấy phải trả lễ nặng hơn, và cộng cả danh sách lại vẫn không làm hụt tiền chợ Tết. Muốn ra được mức đó thì chia người nhận theo nhóm trước, rồi mới đặt con số cho từng nhóm.
Người lo Tết cho cả nhà chồng lẫn nhà mình nhiều năm sẽ thấy chuyện khó không nằm ở số tiền mà ở chỗ bị so: cháu nội được bao nhiêu, cháu ngoại được bao nhiêu, con nhà chị dâu được hơn con nhà em trai không. Bài này đi theo đúng thứ tự người làm thật: lập danh sách, chia nhóm, chuẩn bị phong bao, rồi xử những ca lệch chuẩn.
Vì sao hỏi "lì xì bao nhiêu" lại khó trả lời?
Tiền lì xì ngày Tết mang nghĩa lấy may, lấy lộc đầu năm. Về nguyên tắc, phong bao mỏng hay dày đều là lời chúc. Nhưng trên thực tế, trẻ con mở bao, bố mẹ đứa trẻ biết, và họ hàng đông thì chuyện so sánh gần như chắc chắn xảy ra. Vì vậy câu hỏi thật của người lo Tết là: làm sao để không ai thấy mình bị đối xử kém hơn.
Mức lì xì phụ thuộc ba thứ: thu nhập của nhà mình năm đó, mặt bằng chung của họ hàng hoặc vùng mình sống, và quan hệ với người nhận. Thành phố lớn và nông thôn chênh nhau, họ nội và họ ngoại có khi cũng chênh nhau. Lấy mức của nhà khác làm chuẩn cho nhà mình là cách dễ hụt tiền nhất.
Có một điều ít người nói ra: lì xì là chuyện qua lại. Mình lì xì con nhà anh chị, anh chị cũng sẽ lì xì con mình. Đặt mức quá cao so với mặt bằng họ hàng làm nhà kia khó xử, vì họ phải nâng theo hoặc chịu lép. Mức "vừa" vì thế còn là mức không đẩy người khác vào thế phải chạy theo.
Thêm nữa, ngân sách lì xì hay bị đánh giá thấp. Ngoài cháu ruột còn con hàng xóm sang chơi, con đồng nghiệp đến chúc Tết, con bạn thân, các cháu họ xa mùng ba mới gặp. Không lập danh sách trước thì đến mùng hai đã phải chạy đi tìm phong bao và tiền lẻ, và lúc đó dễ đưa lệch tay nhất.
Chia người nhận lì xì thành mấy nhóm?
Cách làm gọn nhất là xếp người nhận vào vài nhóm, mỗi nhóm một mức cố định. Mức cụ thể mỗi nhà tự đặt; điều quan trọng là thứ tự tương đối giữa các nhóm và nguyên tắc giữ đều trong nhóm.
| Nhóm | Gồm ai | Mức tương đối | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ông bà, bố mẹ hai bên | Ông bà nội ngoại, bố mẹ đẻ, bố mẹ chồng/vợ | Cao nhất trong danh sách, gọi là mừng tuổi, biếu Tết | Hai bên nội ngoại nên ngang nhau; lệch là chuyện dễ thành chuyện |
| Con ruột | Con của chính mình | Tuỳ nhà, nhiều nhà chỉ lì xì tượng trưng | Con lớn đi làm có thể lì xì ngược lại cho bố mẹ |
| Cháu ruột | Con của anh chị em ruột hai bên | Mức khá, bằng nhau cho mọi cháu cùng vai | Không phân biệt cháu nội cháu ngoại, cháu trai cháu gái |
| Cháu họ, con bạn thân | Cháu họ xa, con của bạn thân thiết | Mức vừa | Giữ một mức cho cả nhóm, không nhìn mặt mà chia |
| Trẻ quen sơ | Con hàng xóm, con đồng nghiệp sang chúc Tết | Mức nhẹ, mang ý lấy may | Chuẩn bị sẵn vài phong bao dư |
| Người giúp việc, bảo vệ, người quen phục vụ | Cô giúp việc, bác bảo vệ toà nhà, người thu gom rác quen | Tuỳ công sức và độ gắn bó | Đưa kèm lời cảm ơn, nên đưa trước khi họ nghỉ Tết |
Bảng này chỉ là khung. Nhà đông cháu thì hạ mức nhóm cháu xuống cho đủ vòng, còn hơn nâng mức rồi để thiếu cho người đến sau.
Giữ đều tay giữa các cháu thế nào?
Một nhóm, một mức. Đã xếp vào cùng nhóm thì phong bao giống nhau tuyệt đối, kể cả với đứa cháu mình quý hơn. Muốn cho thêm đứa nào thì cho bằng việc khác: dẫn đi chơi, mua sách, không phải bằng phong bao.
Nội ngoại ngang nhau. Đây là chỗ hay sinh chuyện nhất trong nhà có dâu có rể. Cháu bên nội và cháu bên ngoại nhận bằng nhau thì chẳng ai phải nói gì.
Tuổi lớn không có nghĩa là bao dày. Nhiều nhà nâng mức theo tuổi để "đủ cho đứa lớn tiêu". Cách này hợp lý nhưng phải áp đúng cho cả họ, nếu không đứa nhỏ hơn sẽ hỏi vì sao anh được nhiều hơn.
Cháu đã đi làm thì thôi lì xì cũng được. Không ít nhà có lệ: cháu đi làm có lương thì không nhận lì xì nữa, đến lượt cháu mừng tuổi người già. Nói rõ với cả nhà từ đầu để khỏi có đứa nhận đứa không.
Ghi danh sách ra giấy. Viết tên từng người, nhóm, mức. Mùng ba gặp cháu họ xa mà quên năm ngoái đưa bao nhiêu thì lật lại danh sách, khỏi đoán.
Đánh dấu phong bao. Bao cho ông bà, bao cho cháu ruột, bao cho trẻ quen sơ nên để ở ba ngăn khác nhau, hoặc đánh dấu nhỏ ở góc trong. Đưa nhầm bao dày cho đứa trẻ hàng xóm còn đỡ, đưa nhầm bao mỏng cho cháu ruột trước mặt cả nhà thì khó gỡ.
Vợ chồng thống nhất một ví lì xì. Hai người mỗi người tự rút ví đưa thì rất dễ một đứa nhận hai bao, đứa khác không có. Gộp chung, một người giữ, người kia chỉ cầm vài bao dự phòng.
Đừng mở bao tại chỗ để so. Người lớn cũng nên nhắc trẻ nhà mình không mở bao trước mặt người cho, không khoe "cô kia cho nhiều hơn". Đó là phần phép lịch sự của bên nhận.
Tính ngân sách lì xì từ tổng tiền Tết
Làm ngược từ tổng tiền Tết của nhà mình xuống, đừng làm xuôi từ mức lì xì lên.
- Chốt tổng tiền Tết. Gồm cỗ, quà biếu, đi lại, lì xì, sửa sang nhà cửa. Lì xì là một khoản trong đó, không phải khoản tách riêng muốn tiêu bao nhiêu thì tiêu.
- Đặt một tỉ lệ cho lì xì. Mỗi nhà một tỉ lệ, nhưng phải chốt trước và giữ đúng. Năm làm ăn kém thì hạ tỉ lệ, không vay mượn để lì xì cho bằng năm ngoái.
- Đếm đầu người theo nhóm. Đếm dư vài suất cho nhóm trẻ quen sơ, vì bao giờ cũng có đứa trẻ bất ngờ theo bố mẹ sang chúc Tết.
- Chia ngược ra mức từng nhóm. Ưu tiên nhóm ông bà, bố mẹ trước, rồi đến cháu ruột, sau cùng mới đến nhóm quen sơ.
- Đổi tiền và vào bao trước Tết vài ngày. Chuẩn bị xong trước đêm giao thừa để mùng một không phải lục ví. Nếu muốn tiền đẹp thì chọn tờ còn phẳng, sạch từ chỗ mình rút; không nhất thiết phải tiền mới tinh.
Nếu cộng xong thấy quá sức, hạ mức nhóm quen sơ và nhóm cháu họ trước. Nhóm ông bà, bố mẹ là nhóm người ta nhớ lâu nhất, đừng cắt ở đó.
Những ca khó: không có tiền lẻ, gặp trẻ bất ngờ, năm kinh tế kém
Ca hay gặp nhất là đang ngồi chơi thì nhà hàng xóm dắt con sang, mình không còn phong bao. Cách gỡ nhẹ nhàng là luôn để dư năm, bảy phong bao mức nhẹ trong ngăn kéo gần cửa. Không có thật thì nói thẳng với bố mẹ đứa trẻ là hẹn mai mang sang, rồi nhớ mang thật. Đừng rút tờ tiền trần ra dúi vào tay trẻ, trông vội và thiếu trang trọng.
Ca thứ hai là năm làm ăn khó khăn. Không ai bắt mình phải giữ mức năm ngoái. Hạ đều cả danh sách thì không ai thấy bị bớt riêng. Cái tránh là hạ với nhóm này mà giữ với nhóm kia, vì lúc đó người bị hạ hiểu là mình bị coi nhẹ.
Ca thứ ba là nhà mình ít con mà nhà anh chị đông con. Mình lì xì năm đứa cháu, anh chị lì xì lại một đứa con mình. Đừng tính chuyện hoà vốn, lì xì không phải giao dịch. Nhưng nếu thật sự quá sức, có thể bàn trong nhà: các cháu ruột trong họ nhận một mức tượng trưng giống nhau, phần quà lớn để dành cho ông bà.
Ca cuối là người lớn tuổi lì xì cho con cháu bằng tiền lương hưu ít ỏi. Con cháu nhận bằng hai tay, cảm ơn, và nếu thấy ông bà khó khăn thì phong bao mừng tuổi ông bà năm đó nên dày hơn một chút. Đó là cách đáp lễ tế nhị nhất.
Câu hỏi thường gặp
Lì xì cho người lớn tuổi có bị coi là thiếu lễ không?
Không. Con cháu mừng tuổi ông bà, bố mẹ là phong tục quen thuộc ở cả ba miền, mang ý chúc sống lâu, mạnh khoẻ. Chỉ cần đưa bằng hai tay kèm một lời chúc, đừng đưa tiền trần.
Có nên lì xì bằng chuyển khoản?
Với người ở xa không về được thì chuyển khoản kèm lời nhắn là hợp lý. Với trẻ con gặp trực tiếp thì phong bao vẫn hơn, vì trẻ nhớ cái khoảnh khắc nhận bao chứ không nhớ con số trong tài khoản bố mẹ.
Cháu nội và cháu ngoại có nên lì xì khác nhau?
Không nên. Hai bên nhận bằng nhau là cách duy nhất để không ai phải nghĩ ngợi. Nếu thân với một bên hơn, thể hiện bằng thời gian và sự quan tâm, không bằng độ dày phong bao.
Lì xì cho con của sếp hoặc đồng nghiệp thế nào cho đúng mực?
Giữ ở mức lấy may như với trẻ quen sơ, không nâng lên vì người đó là cấp trên. Phong bao dày cho con sếp dễ bị hiểu là có ý khác, và làm người nhận ngại.
Năm nay khó khăn, không lì xì có sao không?
Không ai có quyền trách chuyện đó. Có thể chỉ lì xì ông bà, bố mẹ và các cháu ruột ở mức tượng trưng, còn nhóm quen sơ thì chúc Tết bằng lời. Lời chúc tử tế vẫn được quý hơn phong bao đưa trong gượng ép.
