Ba miền cùng giữ lệ biếu Tết và mừng tuổi, nhưng khác nhau ở tên gọi, món quà quen tay, nhịp đi Tết và cách lì xì. Nói gọn: miền Bắc trọng lễ và thứ bậc, quà biếu đi trước Tết, lời chúc kỹ; miền Trung giữ nếp gia đình chặt, Tết gắn với bàn thờ và giỗ chạp; miền Nam cởi mở, lì xì rộng tay cho trẻ con đến nhà, khách đến là mời ăn uống.
Đây là những nét chung, không phải khuôn cho mọi nhà. Một gia đình gốc Bắc ở Sài Gòn ba đời vẫn có thể giữ nếp biếu bố mẹ vợ trước Tết; một nhà ở Hà Nội vẫn có thể lì xì kiểu miền Nam. Bài này giúp người sắp về Tết nhà khác vùng, hoặc người làm dâu, làm rể khác miền, biết trước những chỗ khác để khỏi lúng túng.
Vì sao phong tục Tết ba miền lại khác nhau?
Khí hậu là lý do dễ thấy nhất. Miền Bắc Tết rơi vào cuối đông, trời lạnh, có mưa phùn, nên quà và mâm cỗ thiên về món để được lâu, món ăn nóng, và hoa đào nở đúng mùa. Miền Nam nắng ấm quanh năm, nên mai vàng thay cho đào, trái cây tươi chiếm chỗ lớn trên mâm, đồ ngâm chua để giải ngán.
Lịch sử khai phá cũng góp phần. Người Việt đi dần về phương Nam mang theo nếp làng, nhưng đến vùng đất mới thì nếp ấy nới ra, giao thoa với người Hoa, người Khmer, người Chăm. Ở Nam Bộ, nhiều tập quán Tết của người Hoa như phong bao đỏ, câu chúc bằng chữ Hán, đi chùa đầu năm hoà vào đời sống chung.
Miền Trung, đặc biệt vùng Huế, từng là kinh đô nên nếp lễ nghi trong nhà được giữ kỹ: bàn thờ, ngày cúng, thứ tự người thắp hương. Nhiều gia đình ở đây coi Tết là dịp lớn nhất để tưởng nhớ tổ tiên, nên phần lễ thường nặng hơn phần chơi.
Cuối cùng là nhịp sống. Thành phố lớn ở cả ba miền đều đang gần nhau hơn: ai cũng mua quà sẵn, lì xì qua lại, nghỉ Tết ngắn. Khác biệt rõ nhất bây giờ thường nằm ở thế hệ ông bà và ở quê, chứ không còn ở người trẻ thành phố.
So sánh nhanh phong tục biếu Tết, lì xì ba miền
Bảng dưới gom những nét thường gặp. Mỗi tỉnh, mỗi nhà vẫn có khác biệt riêng, nên coi đây là bản đồ đại khái chứ không phải luật.
| Nét | Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam |
|---|---|---|---|
| Gọi tiền đầu năm | Thường nói "mừng tuổi" | Cả "mừng tuổi" lẫn "lì xì" | Thường nói "lì xì" |
| Hoa Tết quen thuộc | Đào, quất | Mai vàng, có nơi chưng cả đào | Mai vàng, cúc, vạn thọ |
| Bánh Tết | Bánh chưng vuông | Bánh tét và bánh chưng, tuỳ vùng | Bánh tét tròn dài |
| Quà biếu quen tay | Trà, rượu, mứt sen, ô mai, giò, bánh chưng | Mứt gừng, mè xửng, trà, đặc sản địa phương | Giỏ trái cây, lạp xưởng, bánh kẹo, bánh pía |
| Thời điểm biếu | Đi biếu kỹ trong tháng Chạp, nhất là con rể biếu bố mẹ vợ | Biếu trước Tết, gắn với cúng tất niên | Biếu trước Tết, mấy ngày Tết đến nhà là có quà nhỏ |
| Lì xì trẻ con | Trẻ mừng tuổi người lớn rồi được mừng tuổi lại | Trẻ chúc ông bà trước bàn thờ rồi nhận | Khách đến nhà có trẻ là lì xì, kể cả trẻ quen sơ |
| Nhịp mấy ngày Tết | Mùng một bên nội, mùng hai bên ngoại, mùng ba thầy | Mấy ngày đầu ở nhà, thắp hương, đón họ hàng | Mùng một nhiều nhà ở nhà, các ngày sau đi thăm, đi chơi |
Một số nhà miền Nam không chưng chuối trên mâm ngũ quả, trong khi nải chuối xanh lại là thứ quen thuộc trên mâm miền Bắc. Đó là ví dụ cho thấy cùng một món có thể mang nghĩa khác nhau tuỳ vùng.
Biếu Tết kiểu miền Bắc: trọng lễ, trọng thứ bậc
Ở miền Bắc, nhất là các gia đình còn giữ nếp cũ, biếu Tết là một việc có thứ bậc rõ. Con cháu biếu ông bà, bố mẹ; con rể biếu bố mẹ vợ là việc được để ý; học trò biếu thầy. Quà thường đi trong tháng Chạp, mang tận tay, có lời thưa gửi đàng hoàng.
Quà quen thuộc là những món để bày, để cúng và để tiếp khách: gói trà Thái Nguyên, chai rượu, hộp mứt sen, ô mai, cặp bánh chưng, đòn giò. Nhiều nhà vẫn coi cặp bánh chưng do con cháu tự gói mang biếu ông bà là món quà có hồn nhất.
Mừng tuổi ở miền Bắc mang tính hai chiều rõ. Trẻ con mừng tuổi ông bà bằng lời chúc, có nhà dạy con cháu biếu ông bà phong bao "mừng thọ", rồi ông bà mừng tuổi lại các cháu. Người đi làm thì mừng tuổi bố mẹ như một lời cảm ơn.
Điều người khác vùng hay bất ngờ là mức độ kỹ của lời chúc và cách ngồi. Người lớn ngồi trên, con cháu đứng chúc lần lượt theo thứ bậc. Về Tết nhà miền Bắc lần đầu, cứ quan sát người trong nhà rồi làm theo, đừng vội ngồi xuống khi chưa được mời.
Biếu Tết kiểu miền Trung: Tết gắn với bàn thờ
Ở nhiều gia đình miền Trung, Tết trước hết là dịp cúng ông bà. Quà biếu vì vậy thường đi kèm một phần để thắp hương: hộp mứt, gói trà, bó hương, chai rượu đặt lên bàn thờ trước rồi mới dùng. Mang quà đến mà không xin phép thắp hương có khi bị coi là thiếu.
Quà quen tay hay là đặc sản ổn định của vùng: mứt gừng, mè xửng Huế, trà, các loại bánh in, bánh khô để được lâu. Khí hậu miền Trung mùa Tết có nơi còn mưa lạnh, có nơi đã nắng, nên đồ khô vẫn được chuộng hơn đồ tươi.
Lì xì ở miền Trung thường diễn ra trước bàn thờ hoặc ngay sau khi gia đình cúng giao thừa, mùng một. Con cháu chúc ông bà, bố mẹ, rồi mới nhận phong bao. Khách đến nhà chúc Tết cũng thường được mời thắp hương trước khi ngồi uống trà.
Người khác vùng về Tết nhà miền Trung nên chú ý cách ăn mặc và lời nói kín đáo hơn một chút, nhất là ở nhà có người lớn tuổi. Hỏi người yêu hoặc người thân trong nhà trước: có ngày nào nhà cúng, có ai đang để tang, có điều gì nhà đặc biệt kiêng.
Biếu Tết kiểu miền Nam: cởi mở, lì xì rộng tay
Miền Nam nổi tiếng với sự cởi mở ngày Tết. Khách đến nhà là được mời ăn, mời uống, không cần hẹn quá kỹ. Quà biếu thường là giỏ trái cây, lạp xưởng, bánh kẹo, có khi là thùng nước ngọt, két bia cho nhà đông người. Nhiều nhà miền Tây biếu nhau chính những thứ nhà làm ra: dưa hấu, trái cây vườn, bánh tét tự gói.
Lì xì ở miền Nam rộng tay với trẻ con. Đến nhà nào có trẻ là lì xì, kể cả trẻ chỉ quen sơ, con nhà hàng xóm, con của người làm. Mức không cần cao, nhưng thiếu phong bao khi gặp trẻ con thì người lớn thấy ngại. Vì vậy người đi Tết miền Nam thường mang theo cả xấp phong bao.
Mâm ngũ quả ở miền Nam hay được nhắc tới với câu "cầu sung vừa đủ xài": mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài. Trái cây trên mâm vì vậy cũng là món quà biếu được ưa chuộng, nhất là trái đẹp, đều, còn cuống lá.
Ảnh hưởng của người Hoa ở Nam Bộ rõ nhất trong phong bao đỏ có chữ chúc phúc, thói quen tặng cam quýt theo cặp, và việc đi chùa đầu năm. Với gia đình người Hoa, nên để ý những điều họ kiêng như số bốn, đồng hồ, đồ màu trắng.
Lì xì ba miền: chỗ giống và chỗ khác
Giống: phong bao đỏ. Cả ba miền đều dùng phong bao đỏ hoặc màu vàng, mang ý may mắn. Tiền trần dúi vào tay ở đâu cũng bị coi là vội.
Giống: chúc trước, nhận sau. Trẻ con chúc người lớn rồi mới nhận. Người nhận dùng hai tay, cảm ơn.
Khác: hướng mừng tuổi. Miền Bắc nhấn mạnh việc con cháu mừng tuổi ông bà, bố mẹ. Miền Nam nhấn mạnh việc người lớn lì xì trẻ con.
Khác: độ rộng người nhận. Ở miền Nam, trẻ quen sơ, con hàng xóm cũng được lì xì. Ở nhiều nhà miền Bắc, lì xì tập trung ở họ hàng, người thân.
Khác: thời điểm. Có nhà lì xì ngay sau giao thừa, có nhà sáng mùng một sau khi cúng, có nhà khi khách đến chơi. Về nhà khác vùng thì để ý xem nhà đó làm lúc nào.
Lì xì mở hàng. Ở nhiều nơi, người buôn bán coi tiền lì xì đầu năm cho trẻ con hay cho người mở hàng là lấy may cho cả năm làm ăn.
Lì xì người già. Ở cả ba miền, con cháu đi làm có lương thường mừng tuổi ông bà, bố mẹ. Đây là lúc nên dày tay hơn với trẻ con.
Người Hoa: hồng bao. Gia đình người Hoa gọi là hồng bao, thường lì xì người chưa lập gia đình. Đã cưới vợ, cưới chồng thì chuyển sang vai người lì xì.
Chuẩn bị về Tết nhà khác vùng: làm theo thứ tự này
Người sắp về Tết lần đầu ở một miền khác, dù là nhà người yêu hay nhà bạn thân, nên chuẩn bị theo các bước sau.
- Hỏi người dẫn mình về. Nhà có bao nhiêu người, ai lớn nhất, ai có con nhỏ, ngày nào cúng, có ai đang để tang.
- Hỏi điều nhà kiêng. Có kiêng màu áo, kiêng món quà nào, kiêng người lạ đến sáng mùng một không.
- Chọn quà theo nếp nhà nhận. Về miền Bắc mang quà để bày, để cúng; về miền Nam mang quà ăn được ngay, hoặc đặc sản quê mình làm quà lạ.
- Chuẩn bị phong bao đủ số. Đếm trẻ con trong nhà, cộng dư vài phong bao cho trẻ hàng xóm, con họ hàng sang chơi.
- Tập vài câu chúc. Gọi đúng vai theo cách vùng đó gọi: miền Nam gọi "cô, chú, dì, dượng", miền Bắc phân biệt rõ "bác, chú, cô, dì".
- Quan sát trước khi làm. Ngày đầu tiên đừng vội làm theo thói quen nhà mình. Nhìn người trong nhà làm gì thì làm theo.
- Cảm ơn khi ra về. Trước khi rời nhà, cảm ơn gia chủ đã đón tiếp, mời lần sau ghé quê mình.
Ví dụ tình huống: con dâu miền Bắc ăn Tết miền Tây, con rể miền Nam ra Hà Nội
Một cô gái Hà Nội lần đầu về Tết nhà chồng ở miền Tây. Cô mang theo hộp mứt sen, gói trà, ô mai, toàn quà bày bàn. Nhà chồng quý, nhưng điều cô thấy hụt là chỉ mang mười phong bao, trong khi mùng hai có hơn hai chục đứa trẻ hàng xóm, con cháu bà con chạy qua chúc Tết. Kinh nghiệm rút ra là về Tết miền Nam thì phong bao nên mang gấp đôi số mình nghĩ, mức mỗi bao nhẹ thôi cũng được.
Chiều ngược lại, một anh con rể Sài Gòn ra Hà Nội ăn Tết nhà vợ. Anh định mang giỏ trái cây to như thói quen, nhưng vợ khuyên đổi thành trà ngon và một chai rượu để bố vợ bày bàn thờ, vì mùa đông Hà Nội trái cây miền Nam để vài ngày là hỏng mà ông bà lại thích uống trà tiếp khách. Anh cũng được dặn trước rằng bố vợ sẽ để ý chuyện con rể đến biếu trước Tết bao lâu.
Một tình huống khác: gia đình người Hoa ở Chợ Lớn đón con dâu người Việt. Cô mang theo hộp bánh bốn chiếc rất đẹp. Mẹ chồng không nói gì nhưng chồng nhắc nhỏ rằng nhà kiêng số bốn. Cô xử lý bằng cách mua thêm một hộp nhỏ, gộp lại thành món quà lớn hơn, và hỏi mẹ chồng thêm những điều nhà kiêng để năm sau nhớ.
Điểm chung của ba câu chuyện là người mới về không cần biết hết, chỉ cần hỏi trước và sẵn sàng sửa. Người lớn hiếm khi trách người lạ vì không biết; họ để ý xem người đó có chịu tìm hiểu không.
Sai lầm thường gặp khi đi Tết khác vùng
Mang nếp nhà mình ra phán nhà người. Nói "ở quê em không làm thế" giữa bữa cỗ dễ làm gia chủ phật lòng. Mỗi nhà một nếp, khen cái hay của nhà người ta trước.
Thiếu phong bao khi về miền Nam. Trẻ con đến chúc Tết nhiều hơn dự tính. Chuẩn bị dư, mỗi bao nhẹ cũng không sao.
Đến nhà miền Bắc mà không biếu trước Tết. Với bố mẹ vợ, bố mẹ chồng ở miền Bắc, quà đến trước Tết được coi trọng hơn quà mang theo ngày Tết.
Gọi sai vai. Miền Bắc phân biệt bác là anh chị của bố mẹ, chú cô dì là em. Gọi sai một người lớn tuổi có thể làm họ không vui.
Mặc đồ quá tối hoặc quá hở. Đi chúc Tết nhà người lớn tuổi nên mặc kín đáo, màu tươi.
Từ chối thắp hương. Ở miền Trung và nhiều nhà miền Bắc, khách được mời thắp hương là sự tôn trọng. Người theo tôn giáo khác có thể xin phép đứng chắp tay chào thay vì cầm hương.
Ép rượu hoặc bị ép rượu. Bữa cỗ miền nào cũng có lúc mời rượu. Đã uống thì không lái xe; không uống được thì nói trước, mời bằng nước ngọt hay chén trà.
Mang đồ tươi đi xa. Trái cây, đồ tươi chở xa ngày Tết dễ dập, hỏng. Nếu đi xa, chọn quà khô, đóng hộp chắc.
Khi nào nên hỏi người lớn trong họ, người am hiểu nghi lễ?
Phong tục là chuyện của từng nhà, nên "người có chuyên môn" ở đây trước hết là người lớn tuổi trong họ: ông bà, bác cả, người trưởng họ. Những việc như thứ tự thắp hương, cách lạy bàn thờ, người nào xông đất, nhà có tang thì đi chúc Tết thế nào, nên hỏi họ thay vì đọc mạng rồi tự làm.
Với lễ cúng giao thừa, cúng tất niên theo đúng nghi thức tôn giáo, gia đình theo đạo Phật có thể hỏi nhà chùa quen; gia đình Công giáo hỏi cha xứ hoặc người trong giáo xứ về cách mừng Tết theo nếp đạo. Hai nếp này có nhiều điểm khác nhau, không nên áp lẫn.
Khi về một vùng có cộng đồng dân tộc khác, như người Khmer ở miền Tây hay người Chăm ở Nam Trung Bộ, nên hỏi chính người trong cộng đồng đó về những điều cần tôn trọng. Tết của họ có thể không trùng Tết Nguyên đán, và cách chúc, cách tặng quà cũng khác.
Còn nếu chuyện đi Tết biến thành mâu thuẫn lớn giữa hai bên gia đình, như tranh chấp nhà nào ăn Tết, đòi hỏi quà cáp quá sức, thì đó không còn là chuyện phong tục. Vợ chồng nên ngồi nói thẳng với nhau trước, và nếu căng thẳng kéo dài, tìm đến người hoà giải tin cậy hoặc chuyên gia tư vấn gia đình.
Chuẩn bị lì xì và quà cho cả nhà khi đi Tết nhiều nơi
Một gia đình có hai bên nội ngoại ở hai miền thường phải chuẩn bị hai bộ quà và hai cách lì xì. Cách gọn nhất là lên danh sách theo từng nơi, chia nhóm người nhận và đặt mức đều trong mỗi nhóm, như đã bàn kỹ ở bài lì xì bao nhiêu là vừa theo vai vế. Bên nào lì xì rộng tay với trẻ con thì dành nhiều phong bao nhẹ, bên nào trọng biếu người già thì dồn vào phong bao mừng tuổi ông bà.
Lịch đi Tết hai bên cũng nên chốt sớm. Nếu cả hai bên vẫn còn giữ nếp "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ", cách sắp xếp khi hai nhà ở xa nhau được bàn trong bài thứ tự đi Tết thời nay. Quan trọng là bố mẹ hai bên được báo trước, và người nói là con đẻ.
Về quà, đừng mang một kiểu cho cả hai nơi. Quà để bày bàn thờ, để tiếp khách hợp với nhà còn giữ lễ kỹ; quà ăn được ngay, đặc sản quê mình làm quà lạ hợp với nhà cởi mở. Trước khi mua, rà lại danh sách những món quà và lời nói nên kiêng ngày Tết, nhất là khi nhà nhận là người Hoa hoặc người lớn tuổi khó tính.
Cuối cùng, ghi lại những gì đã làm năm nay: biếu ai, lì xì ai, mức bao nhiêu, nhà nào kiêng gì. Năm sau mở ra là có ngay, đỡ phải nhớ, và tránh được chuyện năm nay đưa bao dày, năm sau đưa bao mỏng cho cùng một người.
Câu hỏi thường gặp
Mừng tuổi và lì xì có khác nhau không?
Về ý nghĩa thì giống: tiền đầu năm mang lời chúc may mắn. Miền Bắc thường nói "mừng tuổi", miền Nam thường nói "lì xì", gốc từ cách gọi của người Hoa. Miền Trung dùng cả hai.
Về Tết miền Nam cần chuẩn bị bao nhiêu phong bao?
Nên mang nhiều hơn số trẻ con trong nhà người thân, vì trẻ hàng xóm, con họ hàng sang chúc Tết khá đông. Mỗi bao nhẹ cũng được, quan trọng là không để trẻ nào về tay không.
Nhà miền Bắc có kiêng người lạ đến sáng mùng một không?
Nhiều nhà vẫn giữ tục xông đất và chọn trước người xông đất hợp tuổi. Nếu không được mời, nên đến chúc Tết từ mùng hai hoặc hỏi trước.
Người theo đạo Công giáo có lì xì không?
Có. Nhiều gia đình Công giáo vẫn lì xì, mừng tuổi ông bà, chúc Tết họ hàng. Cách cúng, lễ đầu năm thì theo nếp riêng của đạo, nên hỏi người trong gia đình.
Mang quà gì khi về Tết nhà người yêu khác miền?
Đặc sản ổn định của quê mình, đóng gói chắc, để được lâu là lựa chọn an toàn: trà, mứt, bánh khô. Hỏi người yêu xem nhà có ai kiêng món nào trước khi mua.
Tặng quà cho gia đình người Hoa cần để ý gì?
Tránh số bốn, đồng hồ, đồ màu trắng, sách nếu người nhận để ý. Cam quýt tặng theo cặp thường được quý, phong bao đỏ dùng để lì xì người chưa lập gia đình.
